Y 'Welsh Not' newydd?

Siarad efo'r plant heddiw, a dyma nhw'n deud nad oedd 'na ffasiwn air a 'toddi'. Cadarnhaodd y wraig, sydd bellach yn gweithio fel support mewn ysgol gynradd, fod ysgolion yn dysgu plant i beidio dweud 'toddi', gan mai 'ymdoddi' ydi'r gair iawn!

Wel ffyc mi!

"Ond mae o yn y geiriadur!" medda fi. Ac mae o 'fyd! A dim jesd yn y geiriadur newydd, ond yn yr hen un! Dwi'n dallt mai o 'ymolchi' rydan ni'n cael y gair 'molchi' ar lafar, fel mae 'pincio' a 'gwrthod' wedi dod o 'ymbincio' ac 'ymwrthod'. Ond o leia mae 'ymolchi' yn dal i gael ei ddefnyddio fel gair byw mewn rhai ardaloedd, ac mewn barddoniaeth a llenyddiaeth. Ac mae 'molchi' yn fwy o amrywiad llafar nag ydi 'toddi', sydd bellach yn ran o'r Gymraeg dderbyniedig.

Ond tydi geiriau fel 'ymwisgo' ac 'ymsythu' ddim yn eiriau cyfarwydd i ni erbyn heddiw, achos mae nhw wedi esblygu - fel mae ieithoedd wedi esblygu drwy'r oesoedd - i 'gwisgo' a 'sythu', fel mae 'ateb' wedi dod o 'ymateb', sydd bellach yn cael ei ddenfyddio efo ystyr chydig yn wahanol (react) - oedd ar un adeg yn golygu 'ateb' yn ogystal â hynny, mwya tebyg.

Ymdreiddio, ymgilio, ymdeithio, ymwrthod, ymatal, ymweld, ymofyn, ymarfer, ymaros, ymestyn, ymsathru, ymroi, diymdroi, ymlâdd, ymgymeryd, ymgecru, ymrafael, ymollwng... Deud gwir, ma'n siwr fod posib rhoi 'ym' o flaen sawl berf a gweld ei fod, mwya thebyg, wedi bod yn cael ei ddefnyddio mewn oesoedd a fu. Ond ddim rwan - dim yn y rhan fwyaf o engreifftiau, beth bynnag. Dw i ddim yn gweld unrhyw bwynt mewn cadw at hen ffurfiau marw o eiriau'r Gymraeg fodern. Ac yn sicr, dw i ddim yn credu mewn trio atal plant rhag defnyddio'r Gymraeg lafar naturiol maen nhw'n ei ddefnyddio o ddydd i ddydd.

Iawn - mwya tebyg fod yr athrawon, yn ddigon diniwed, yn gwneud dim mwy na thrio egluro iddyn nhw be ydi Cymraeg cywir, a does 'na ddim llawer yn rong yn hynny(!). Ond mae o wedi gneud i mi feddwl, unwaith eto, am yr hyn dw i'n ei weld fel gorbwyslais ar Gymraeg 'cywir' yn y Gymru academaidd a'r sefydliad llenyddol Cymraeg. Dwi'n siwr fod rhai ohonoch chi'n gyfarwydd iawn â'r dadleuon ffyrnig a phedantig diweddar am safon iaith y Gymru gyfoes - o bobl ifanc yn siarad 'bratiaith', a 'llenyddiaeth amrwd ac ansafonnol' rhai o'n awduron mwyaf blaengar, i hyd yn oed yn drafodaeth anfarwol yn nhudalennau barn ac ar donfeddi Radio Cymru am y ffaith fod cyflwynydd radio profiadol yn galw ei westeion yn 'ti' yn hytrach na 'chi'! (Dim byd i gymharu a be fysa fo'n licio galw rhai ohonyn nhw, mae'n siwr!).

Beth bynnag, ro'n i'n darllan adolygiad Elin Llwyd Morgan o Y Maison du Soleil gan Mared Lewis, yn Barn, y dydd o'r blaen. Roedd hi wedi mwynhau'r nofel, ond roedd hi wedi ei chythruddo gymaint efo un mater ieithyddol fel y bu rhaid iddi gynnwys y canlynol, "Dyma nofel arbennig o rwydd i'w darllen, er i'r faux pas ieithyddol 'gwallt llwyd' godi 'ngwrychyn mewn un man. Gwallt brith ydi'r term Cymraeg cywir, nid llwyd!"

Hmmm...

Be sy'n gwneud 'term Cymraeg cywir'? Henadur academaidd a gafodd ei addysg yn hanner cyntaf y ganrif ddwytha, neu gynt? Rhyw eiriadur llychlyd â'i argraffiad cyntaf adeg y Rhyfel Mawr? Neu ai'r bobl sy'n siarad yr iaith heddiw?

Achos rhywbeth deinamig ydi iaith. Mae'n cael ei newid gan ei siaradwyr ymhob cenhedlaeth, wedi'i dylanwadu gan ddatblygiadau'r oes ac arferion cymdeithasol, o dechnoleg i dueddiadau diwylliannol. Dyna sut mae ieithoedd byw yn esblygu. Mae ystyron termau - a geiriau hyd yn oed - yn newid, ac mae dywediadau a ffurfiau newydd ar eiriau yn cael eu bathu, a thermau ac ymadroddion yn cael eu mabwysiadau o ieithoedd eraill. Ac mae'r cynnydd yn y gallu i ddarllen, a'r twf mewn addysg uwch yn golygu fod pobl yn llawer mwy hyderus a hyblyg yn y ffordd mae nhw'n siarad - sy'n cyflymu sgyrsiau a thalfyrru geiriau ar lafar ac, yn y pen draw, yn ysgrifenedig.

Dwi'n sgwennu llenyddiaeth sydd, ar y cyfan, yn llafar a 'hawdd ei ddarllen' (term ydw i'n gyfforddus efo, er y gall fod yn derm nawddoglyd wrth ddisgyn o'r gwefusau 'anghywir'), a dwi'n berffaith hapus i gynnwys termau estron a Gymreigiwyd, a'r ambell i air Saesneg sydd yn rhy gyffredin i adael i gymeriad arbennig beidio ei ddefnyddio. Ond mi ydw i'n trio cadw draw o idiomau Saesneg diangen sy'n treiddio i mewn i fy sgyrsiau heb i mi sylwi (a diweddu i fyny yn fy ngwaith sgwennu, fel sydd newydd ddigwydd yn y frawddeg yma rwan, er engraifft). Ond os ydi'r idiom yn un sydd wedi sefydlu ei hun yn ddiffael fel idiom mabwysiedig-Gymreig, ac yn idiom y byddai'r cymeriad yn bendant yn ei ddefnyddio yn yr achlysur hwnnw, mi wnaf ei gynnwys. Achos pobl sy'n bathu geiriau a thermau. Gan ddiystyrru bratiaith llwyr ambell gymeriad, be mae pobl yn ei ddefnyddio yn eang a naturiol, ar lafar, ydi 'Cymraeg cywir'.

Waeth i ni heb a rhoi bag plastig du dros ein pennau a gobeithio y gwnaiff bwgan mawr y diwylliant Anglo grymus, sy'n rhuo fel ffwrneisi Mordor dros y ffin, fynd i ffwrdd. Da ni'n sownd i'r lle yn ddaearyddol a chymdeithasol, yn anffodus, ac yn cyfathrachu efo'i drigolion a rhannu naw deg y cant o'n diwylliant poblogaidd efo nhw. Fel mae ieithoedd yn dylanwadu ar ei gilydd, felly, dydi o ddim yn syndod fod rhai idiomau ac ymadroddion Susnag yn mynd i gael eu mabwysiadu gan y Gymraeg. Tydi hynny ddim yn dweud na ddylem ymdrechu i gynnal ein ymadroddion ac idiomau ein hunain, yn enwedig os yw'r rhai newydd-fabwysiedig yn disodli rhai cynhenid. Ond yn yr ymdrech i gynnal difyrrwch unigryw ein iaith, dylid gochel rhag caniatau i'r bwlch rhwng y Gymraeg a realiti dyfu mor fawr fel y bydd yr iaith yn dieithrio ei hun oddi wrth ei siaradwyr ei hun (ac mae hyn wedi digwydd, yn fy nghenhedlaeth i). Yn yr ymdrech i gynnal 'purdeb ieithyddol' mae 'na linnell y mae'n beryg i ni ei chroesi. Ac o groesi'r llinnell honno fe gawn iaith fydd wedi ysgaru oddi wrth ei siaradwyr - iaith fydd yn cael ei gweld fel alltud ymysg ei phobl ei hun. Iaith sywddogol, iaith arwyddion, iaith ffurflenni, iaith awdyrdod, iaith deallusion, iaith academwyr, iaith cyfraith a threfn, iaith capal, iaith coleg, iaith y sefydliad, iaith llenyddiaeth, iaith barddoniaeth... iaith ysgol... ond dim ein "iaith ni."

Dim iaith ei siaradwyr cyffredin (er y byddwn yn defnyddio rhyw fersiwn answyddogol, israddol ohoni i gyfathrebu â'n gilydd) gan y bydd hi'n darllen, swnio ac ymddangos yn wahanol. Ac mae hynny'n rhywbeth ofnadwy o beryglus i iaith sydd mewn sefyllfa mor gymdeithasol fregus ag yw'r Gymraeg. Roedd llenyddiaeth Cymraeg i gyd mewn Cymraeg ramadegol gywir, safonnol 'ddiarth' pan oeddan ni yn yr ysgol uwchradd (1979-84), ac o'r herwydd, er ein bod ni'n teimlo'n deyrngar tuag at ein iaith yn wleidyddol a chymdeithasol, yn ddiwylliannol prin oedd ein diddordeb mewn unrhyw beth trwy gyfrwng y Gymraeg. O ran llenyddiaeth, wnes i ddim darllen nofel Gymraeg rhwng gadael yr ysgol ac i mi ddarllen Cyw Haul a Cyw Dôl, gan Twm Miall, tra yn y carchar yn 1992.

Cododd y naws lafar - fel yr hiwmor a phynciau cyfoes - yn y ddwy nofel yma flas am fwy o lenyddiaeth Cymraeg, ac mi ddarllenais a mwynheais nofel Geraint Vaughan Jones, Yn y Gwaed, oedd, er yn fwy safonnol, yn llawn acenion y medrwn eu clywed yn fy mhen, a'u hadnabod. Roedd 'na ddrws wedi cael ei agor gan y llenyddiaeth llafar ddarllenis i gan Twm Miall, a buan iawn ro'n i'n awchu am fwy, ac yn darllen gwaith llafar ei naws gan Eirug Wyn ac eraill. Roedd 'na berthnasedd newydd i'r Gymraeg i mi - oedd yn golygu y gallwn uniaethu â'r iaith ar lefel newydd, sef un diwylliannol, cyfoes. Mwya sydyn, roedd y Gymraeg yn fwy na chyfrwng cyfathrebu. Daeth mwy o werth iddi - a mwy fyth o achos i frwydro dros ei pharhad.

Mae na filoedd o bobol fel fi, cannoedd o'r un ysgol â fi yn nhref Gymreiciaf Gwynedd. Dwi wedi siarad efo llwyth sydd wedi dod ata i i son am hyn, ar ôl iddyn nhw ddarllen fy nofelau a chael yr un profiad ac a ges i wrth ddarllen Cyw Haul. Fel y peidiodd roc a rôl trwy gyfrwng y Gymraeg a bod yn ddiarth i ni, tydi llenyddiaeth Cymraeg ddim yn rhywbeth diarth rwan. Efallai bod y maes swyddogol Cymraeg yn dal i fod, ond o leia mae 'na wal arall wedi cael ei ddymchwel.

Mae 'na ddigon o ffactorau cymdeithasol a diwylliannol dychrynllyd o rymus yn tanseilio perthnasedd - a defnydd - y Gymraeg ymysg pobl ifanc a phlant y dyddiau hyn, felly dychmygwch y dinistr y gall gael ei achosi os y gwneir y Gymraeg ei hun ymddangos yn ddiarth i'w siaradwyr. A dyna lle dwi'n gweld y perygl posib os y parhair â'r duedd diymadferth tuag at snobyddiaeth ieithyddol ymysg y sefydliad academaidd a llenyddol. Os na fyddwn yn ofalus, gall gweithred mor bitw â beirniadu awdur am ddewis term cyfoes neu lafar am liw gwallt cymeriad mewn nofel, gyfrannu at broses o gwsg-gerdded yng nghysgod y snobs ieithyddol tuag at ynysu llenyddiaeth Cymraeg oddi wrth ei siaradwyr unwaith eto. Ac fe all doctrineiddio plant eu bod yn siarad Cymraeg anghywir wrth ddefnyddio'u geirfa Gymraeg naturiol - waeth pa mor ddiniwed y cymhellion - arwain at rhyw fath o 'Welsh Not' newydd, gwyrdroedig, ble mae iaith naturiol y plant yn cael ei stigmateiddio, a rhyw Gymraeg academaidd, 'hen ffasiwn' - diarth - yn cael ei 'stwffio i lawr eu gyddfau'.

Yn wyneb yr holl ffactorau allanol sy'n newid agweddau mewnol y genhedlaeth nesaf tuag at y Gymraeg, gall y math yma o ymgais ddiniwed-yr-olwg i gynnal 'purdeb ieithyddol' fod y gwelltyn fydd yn torri cefn yr iaith. Be sy'n drist o eironig yw mai o'r tu mewn, ac nid o'r tu allan, fydd y gwelltyn olaf hwn yn dod. Mae'r feddyginiaeth y mae'r Gymraeg ei hangen yn feddyginiaeth sydd angen y mesurau cywir a mwyaf gofalus. Gall fod yn beryglus iawn i iechyd y claf. Llwyaid yn ormod yn fan hyn, neu lwyaid yn y lle a'r amser anghywir, ac fe all ei chondemnio i farwolaeth poenus ac erchyll. Ac mae hyn i gyd yn dibynnu ar ddoethineb a phrofiad y doctor. Yn bersonol, byddai'n well gen i roi fy ffydd mewn doctoriaid sydd yn deall natur y claf, nid yn yr academwyr mewnblyg ac ynysig, sy'n methu'n lân a meddwl y tu allan i'r bocs.

Hogia'r Parc yn eu holau

"Mae'r hogia ar Paramount heno," meddai'r tecst ar y ffon nos Wenar dwytha. O'n i'n gwybod yn syth at bwy oedd o'n gyfeirio, felly fy ymateb cyntaf oedd, "cyfres newydd ta repeat, achos dw i newydd roi mis o notis wrth ganslo Sky bora 'ma!"

Doedd gan fy ffrind ddim syniad, ond doedd y clips oedd o wedi ei weld ddim yn rhai oedd o wedi'i weld o'r blaen. Doedd hynny ddim yn argoeli'n dda, achos mae o, fel finna, yn berchen ar y 5 cyfres gyntaf - a'r ffilm, a'r crusmas sbesial - ar DVDs DIY gawson ni ar eBay rywbryd, ac wedi gweld y chweched gyfres hefyd, pan gafodd ei dangos rhyw flwyddyn yn ôl.

Son ydw i, am y Trailer Park Boys. Cyfres gwlt o Ganada ydi hi, ac un o'r cyfresi gorau, mwyaf doniol a mwyaf anarchaidd (go iawn!) erioed i gael ei ffilmio. Mae'r cyfresi wedi cael ei ffilmio mewn dull spoof pry-ar-y-wal, ymhell cyn i sbŵffs tebyg ddechrau dod yn boblogaidd. Mae'n dilyn hynt a helynt criw o bobol sy'n byw ar trailer park (pan dydyn nhw ddim yn jêl, lle mae nhw'n mynd am eu gwyliau!) ac i fyny i bob math o gynlluniau gwallgo i wneud pres - y rhan fwyaf o'nyn nhw'n ymwneud â thyfu skunk, a'r cwbwl o'nyn nw'n anghyfreithlon (fel cidnapio mountain lion o'r enw Steve French, sy'n stônd o hyd oherwydd ei fod o'n byta'r cnwd ganja - a cheeseburgers - ac yn ffwcio Trevor, un o'r ddau greadur anffodus sy'n cael eu llusgo i mewn i schemes Ricky a Julian)....

Dw i ddim yn mynd i falu awyr mwy am y gyfres yma, dim ond eich cyfeirio ar y dudalen, ac i chi wylio Paramount 2 am 11pm (neu Paramount 2+1 am hanner nos) ar nos Wener i chi gael blas. Tydi ddim at ddant pawb. Mae'r hiwmor yn wahanol i be mae rhan fwya o bobol wedi arfar efo fo, yn dywyll ac afreolus, ac yn llawn alcohol, cyffuriau, iaith ffwcedig o ffycin gry, tor-cyfraith a thrais. Ond mae'r cwbwl lot yn hollol, hollol hilêriys, ac efo'r dyfyniadau gorau a mwyaf digri a glywch chi gan unrhyw gymeriadau teledu! Rhaid i chi wylio i ddallt be dwi'n feddwl.

Ta waeth, daliais i'r bennod y noson o'r blaen a sylwi ei bod hi yn newydd. Felly es i ar y safle wê, a gweld ei bod hi'n bumed pennod o'r seithfed gyfres! Fel y gallwch ddychmygu, roedd fy mêt a finnau, sydd wedi dilyn y cyfresi ers y tro cyntaf iddyn nhw ddarlledu ar ochr yma'r dŵr mawr, yn gobsmacd ein bod wedi methu pedair pennod heb wybod fod 'na gyfres newydd ar y gweill, hyd yn oed. Roedd yr hogia wedi snîcio i fyny arnan ni, a'n dal ni pan oeddan ni ddim yn sbio...

A wel, dyna ni - fel 'na mae'r petha ma'n digwydd. Ac o leia fydd y gyfres yma'n cael ei hail-ddangos ar Sky... Bôls - dw i newydd ganslo Sky! Ebay amdani felly ;-)

Ticedi i Eddie Izzard o'r diwedd, ond Ticketline yn rip-off

Dwi'n hapus ofnadwy mod i'n mynd i weld fy hoff gomediwr, Eddie Izzard, yn fyw o'r diwedd. Mae ei hiwmor swreal wedi fy nghracio fi i fyny ers blynyddoedd, a mae ei DVDs (a'r VHS o'i sioe gyntaf erioed, sydd ddim ar DVD) yn dal i fy chwalu i ddagrau o chwerthin afreolus, yn ddi-ffael. Rwan fod o'n teithio Prydain eto, ar ôl chwe mlynedd yn actio a theithio'i sioe lwyfan newydd yn yr Unol Daleithiau, rwyf wedi llwyddo i fachu'r cyfle i'w weld o'r diwedd.

Gan mod i ddim yn yfed rwan, dw i adra ar benwythnosau, gan amlaf, ac mi wyliais i raglen Jonathan Ross neithiwr, a dal ei gyfweliad efo Izzard, pryd y datgelodd fod ticedi i'w daith newydd yn mynd ar werth am 10 o'r gloch y bore heddiw.

Dyna lle'r o'n i, felly, yn swigio cegeidiau o goffi wrth glicio'r botwm 'Refresh' drosodd a throsodd ar fy mhorwr fel oedd deg o'r gloch yn agosau. Roedd fy llygad ar y dyddiad yn Lerpwl, nos Sadwrn y 21 o Hydref. Byddai noson allan yn y ddinas gynnes a chyfeillgar hon, ac aros mewn rhyw westy efo bar 24 awr, yn gwneud brec bach neis i fi a Rhian - yn enwedig pe byddai Lerpwl yn digwydd chwarae adref yr un diwrnod!

Trodd cloc bach y cyfrifiadur i ddeg o'r gloch, a gwasgais y llygoden eto. Cymerodd y porwr tua deg eiliad i ail-ddangos y dudalen. Roedd 'na draffig ar y safwe, yn amlwg, wrth i gannoedd o bobl eraill wneud yr union run peth â fi. Wedi i'r dudalen lwytho, clicias ar y linc prynu, ac mi gymerodd hyd at ddeg eiliad arall i'r dudalen nesaf lwytho. Ond myn uffarn i - roedd y dyddiad dan sylw wedi diflannu o'r rhestr, ynghyd ag un neu ddau o rai eraill! Mwya tebyg fod ugeiniau, os nad gannoedd wedi llwyddo i fynd drwyddo o fy mlaen ac, o bosib, roedd cannoedd o dicedi wedi eu cadw ymlaen llaw i bobl oedd wedi cysllylltu'n uniongyrchol â'r theatr ei hun.

Manceinion fyddai'r dewis rhesymol nesaf o ran pellter, ond mae'n gas gen i Fanceinion. Dwy noson ydw i wedi eu treulio yn y ddinas, pan es i i weld Cymru'n chwarae pel-droed yn erbyn Lloegr, chydig flynyddoedd yn ôl. Byth ers hynny, os dwi'n mynd i gig yn y lle, dwi'n dreifio adref yr un noson neu yn cael lifft efo rywun sydd yn dreifio. Afiach o ddinas anghyfeillgar ydw i wedi ei ffendio hi, a hyd yn oed pan dwi'n siarad efo Manceiniaid dwi'n gyfarfod o gwmpas y wlad, a nhwythau'n gofyn sut oeddyn yn cael y ddinas, a minnau'n cydnabod fod 'na ddigon o fywyd yn y lle a mod i wedi cael ambell i dafarn groesawus (fel tafarn ffans City), maen nhw'n synnu mod i wedi ffendio unrhyw beth yn dda am y lle o gwbl - ac yn dweud fod unrhyw un sy'n meddwl fod unrhyw beth yn gyfeillgar am Manceinion yn naif ofnadwy.

Stwffio Manceinion. Y CIA yng Nghaerdydd oedd fy ail ddewis, felly, ac mi lwyddais i gael dau diced yn syth. Roedd y dudalen yn llwytho'n sydyn, ac roedd hi'n dal ond yn llai na thri deg eiliad wedi deg o'r gloch, felly mi feddyliais fy mod i mewn am siawns dda o set yn y ffrynt (dim fod sioe Eddie Izzard yn cynnwys llawer o bantyr a heclo, jysd fe fyddai'n neis cael bod yn y ffrynt). Dau ddewis oedd yn y 'drop-down' - balcony neu ground floor. Hitiais y botwm llawr isaf, a gobeithio. Daeth neges i fyny i ddweud fod y ticedi'n cael eu cadw (mond i mi orffen y talu o fewn chydig funudau), ac mai ticedi i res M sêt 44 oeddan nhw. Doedd ond gobeithio fod rhain yn y ffrynt.

Ta waeth fel y trodd allan, mae'r ffycin things tua'r cefn, ym mloc 8 - sydd tua cefn yr ochr dde! Mae hyn wedi gneud i mi feddwl sut mae Ticketline yn rhannu'r ticedi allan. Ydio'n gynta i'r felin gaiff falu? Hynny ydi, y cyntaf i glicio sy'n cael y seti ffrynt, a gweithio tuag at yn ôl fel 'na? Neu ydyn nhw'n rhannu nhw allan yn random, fel loteri? Doeddwn i'n sicr ddim yn mynd i jansio canslo a thrio eto, beth bynnag. Y peth ydi, doedd 'na ddim opsiwn best available ar y dudalen archebu, ac roeddwn i''n bwcio'r ticedi tua hanner munud wedi deg. Un ai fod 'na alw mawr, a lot o'r seti gorau wedi'u bwcio ymlaen llaw, neu bod y system gan Ticketline yn rhannu seti ar hap.

Ta waeth - dydi hyn ddim yn broblam. Di'r lle ddim mor fawr â hynny, felly fyddwn ni ddim yn rhy bell o'r ffrynt beth bynnag. Fyddwn ni'n clywad Eddie yn iawn, a fydd dim angan sbinglas i'w weld o. Ond yr hyn sy'n pissio rhywun off, braidd, ydi'r prisiau mae Ticketline yn godi am y gwasanaeth gwerthu ticedi. Roedd y tocedi'n costio £30 fel oedd hi (rwan fod y 'ffwcsyn bach' yn un o champagne socialists Hollywood!), ac mi gododd Ticketline £4.75 yr un (£9.50!) ar y ticedi am service charge. Ac ar ben hynny wedyn, fe godon nhw £3.50 am ebostio'r ffycin things imi!

Does 'na neb yn disgwyl y gwasanaeth yma am ddim, ond mae prisiau Ticketline yn rip-off llwyr - yn enwedig y tâl am e-bostio awtomatig! Dylai hwnnw fod yn rhan o'r tâl gwasanaeth, onid ddim?

Nid dyma'r tro cyntaf i mi deimlo'n ddig efo Ticketline, ac nid y tro cyntaf i mi addo i beidio iwsio'r ffycars eto. Dydi eu gwasanaeth gadael i chdi wybod am ddyddiadau gan dy hoff artistiaid jesd ddim yn gweithio o gwbl. Y tro cyntaf i mi wybod am daith The Killers, er engraifft, oedd pan welis i adolygiad o'u gig mewn papur dydd Sul (er, dwi'n falch mod i wedi eu methu nhw achos mae eu stwff newydd nhw'n ffycin shit!). Ac o ran y tâl gwasanaeth a phostio, dw i wedi cael bargen llawer decach gan gwmniau eraill.

Ond y peth oedd, y tro yma, dim ond un safle arall oedd yn gwerthu ticedi taith Izzard (heb gyfri'r safleodd third party oedd eisoes yn gwerthu'r ticedi oedd y bobol oedd wedi bwcio ymlaen llaw o'r theatrau yn eu gwerthu!), allwn i ei ffendio. Ei henw ydi Ents24.com, a honno nes i ddefnyddio. Y broblem oedd mai gweithio drwy Ticketline oedd hi! A dyna fi wedi fy nal. Eto!

Dan ddaear yn Chwarel Wrysgan

Fuoch chi rioed yn fforio? "Be 'di 'fforio'?" medda chi. Wel y term Cymraeg am grwydro ogofau a chwareli, mae'n debyg! A dyna be fuas i'n ei wneud ddydd Sadwrn dwytha. Chwarel Wrysgan oedd hi, ac i chi sydd ddim yn gwybod lle mae honno, wel uwchben Tanygrisiau, Blaenau Ffestiniog mae hi. Edrychwch i fyny am Gwmorthin, ac ar y dde, rhwng ceg y cwm a'r Moelwyn Mawr, mae 'na graig anferth o'r enw Graig Wrysgan, efo inclên (incline) yn arwain i fyny ei gwyneb at geg twnnel. Da chi'n gwybod hi rwan?

Beth bynnag, y ffordd ati ydi mynd i fyny i Gwmorthin a throi i'r chwith, a dilyn y llwybr i fyny at geg twnnel lefel isaf (Lefel 1) y chwarel, wedyn mynd i mewn i grombil y mynydd. Mae hi'n cael ei chyfrif yn chwarel cymharol saff, ac fe ganiateir i bobol efo cymhwyster 'Mine Leader' arwain tripiau o dan y ddaear ynddi - hyd yn oed i blant ysgol. Ewch yma i weld lluniau reit spectaciwlar o'n taith, yn ddwfn yng nghrombil y mynydd. Mae nhw'n werth eu gweld.

Does dim i sdopio unrhyw un fynd yno ar ei liwt ei hun, wrth gwrs, ond os nad ydach chi wedi bod o'r blaen, mae'n syniad da mynd efo rhywun sy'n gwybod ei ffordd o gwmpas. Mae na lot o hogia Blaenau wedi gneud hyn, ond fel mae'n digwydd bod, trefnwyd ein taith ni gan Antur Stiniog, dan arweiniad gŵr a gwraig - Saeson - sy'n cynnal gweithgareddau awyr agored yn yr ardal. Mae'r gŵr yn 'Mine Leader' sydd yn arwain tripiau dan ddaear o amgylch y byd. Daeth yr arian cyhoeddus i dalu am y trip oherwydd fod ymgyrch ar droed i gael Cymry Cymraeg i fynd ar gyrsiau 'Arweinyddion Mynydd' ac 'Arweinyddion Chwareli' ac ati, er mwyn trio cael mwy o Gymry Cymraeg yn y gwaith - gan fod mwyafrif llethol y gweithgareddau yma'n cael eu trefnu gan Saeson, er mwyn Saeson.

Ta waeth, i mewn â ni i'r chwarel hynod ddiddorol yma, a threulio 4 awr yn crwydro tu mewn y mynydd. I mewn i lefel 1, drwy'r twnneli ac agorydd, ac i fyny i lefel 2, yna 3, ac abseilio 80 troedfedd i'r tywyllwch - yn ôl i lawr i lefel 2, cyn dringo yn ôl i lefel 3, yna 4, 5 a 6 - sydd â'i agorydd yn llawn o gerrig anferth, run maint â thai, a mwy, wedi disgyn o'r to yn ystod daeargryn 1983.

Dyma'r tro cyntaf erioed i mi wneud gwaith dringo, heb son am abseilio. Ac mi wnes i fwynhau yn ofnadwy. Doed gen i ddim ofn wrth bwyso am yn ôl ar yr ymyl, fel sydd gan y rhan fwyaf o bobl y tro cyntaf mae nhw'n gwneud y peth. Wnes i fwynhau y peth gymaint fel mod i'n ysu am gael gwneud o eto, rwan.

Daethom allan i'r awyr iach ar lefel 6, ar dop Graig Wrysgan, lle mae'r llyn bach a gronnwyd i gael dŵr i'r chwarel, a cherdded yn ôl i lawr heibio siafftiau a chegau twnneli'r lefelau eraill. Diwrnod anhygoel o ddiddorol. Un o'r pethau mwyaf difyr ydw i erioed wedi'i wneud.

Fel y dudis i, mae'n cael ei chyfrif yn chwarel cymharol saff, ac enw felly oedd ganddi pan oedd hi'n gweithio hefyd (fe'i caewyd yn y 1940au, dwi'n meddwl). Dim fel chwarel Cwmorthin, dros ffordd iddi, sydd yn llawer mwy (cyflogai dros 200 o ddynion yn ei hanterth), ble y lladdwyd 25 o ddynion mewn 24 mlynedd. 'Y Lladd-dy' oedd enw'r chwarelwyr am y chwarel Cwmorthin.

Fodd bynnag, mae posib mynd i mewn i chwarel Cwmorthin hefyd. Yr unig reswm y mae'n amhosib cael yswiriant i deithiau trefniedig ydi oherwydd fod y mynedfeydd braidd yn beryglus. Roedd yr hen chwarelwyr yn gosod rêls y traciau trams i ddal y to i fyny, a thros y blynyddoedd bu lefelau uwchben yn dympio tomenni o wast ar y tir uwch eu pennau. Rwan, â'r rêls yn rhydu, mae nhw wedi plygu fel bwa saeth o dan y pwysau. Ond unwaith ydach chi i mewn yno, mae'r lle'n llawn o hen greiriau, meddan nhw - peiriannau y gwaith, ac ati - ac mae 'na hyd yn oed gaban yn dal i sefyll o dan y ddaear, efo cuttings papur newydd o 1942 ar hyd y waliau (er, mae un person wedi deud wrtha i fod y lle wedi'i wagio erbyn rwan). Gwerth mynd am dro, fyswn i'n ddeud, jesd i gael golwg. Ond rhaid mynd efo rhywun sy'n gwybod ei ffordd o gwmpas, cofiwch.

Mae gen i ffansi. Ar ôl bod yn chwarel Wrysgan, dw i wedi cael blas. Wir i chi, mae'r profiad yn anhygoel. Fuoch chi rioed yn fforio? Ewch i weld y lluniau a mi gewch chi awydd mawr i fynd.

Bedd Gurfal

Fuas i yn ôl i dopia Harlech heddiw, i weld y cylch cerrig a elwir yn Bedd Gurfal (SH613 311) - gweler y lluniau isod (Drws Ardudwy, sy'n arwain o blwyf Trawsfynydd i Gwm Nantcol, ger Harlech yw'r bwlch rhwng y Rhinog Fach a Rhinog Fawr yn y pellter eithaf).

Fel cylchoedd cerrig Moel Goedog a'r meini hirion cyfagos y soniais amdanyn nhw eisoes ar y blog yma, pedair mil o flynyddoedd oed ydi'r cylch, ac mae'n sefyll lai na milltir, fel hed y fran, o'r cylchoedd a meini hynny - ar y ffordd dros y gefnen am Gwm Bychan.

Tra'n dal i ddyfalu am bwrpas y meini hirion sy'n frith yn yr ardal yma, fe'm trawyd unwaith eto am bosibilrwydd ysbrydol. Os ydych wedi darllen y cofnod blaenorol, a fy ateb i sylwadau difyr a adawyd gan ddarllenydd, mi fyddech yn gyfarwydd â'r ffaith nad ydw i'n diystyrru swyddogaeth a elwir yn 'mystig' gan rai. Tydi crefydd a chredoau yr Oes Efydd Gynnar ddim yn fwy 'mystig' nag ydi crefyddau a chredoau heddiw. Yn wir, mi fyddwn i'n dadlau fod llawer mwy o sail gwyddonol i'r credoau hynafol hyn na sydd i grefyddau cymharol newydd yr oes hon.

Mae dilynwyr derwyddiaeth, Natur a chrefyddau paganaidd fel wicca, a hefyd crefyddau sy'n gyfuniad o werthfawrogi neu addoli Natur ac un o'r crefyddau modern, yn rhoi pwyslais ar y Pedwar Elfen - daear, gwynt, tân a dŵr. Ok - o'r cyfnod ôl-Gristnogol y daw'r rhan fwyaf o'r credoau hyn, ac mae'r credoau New Age yn hyd yn oed iau (ac mae llawer ohonynt yn deillio o 'fystigrwydd' rhamantwyr y ddeunawfed ganrif). Ond mae 'na hen grefyddau ac athroniaethau ar draws y byd, sydd a'u gwreiddiau yng nghyn-hanes, sydd hefyd yn mawrygu'r Pedwar Elfen yma (neu o leiaf ddau ohonyn nhw, beth bynnag). Y mwyaf 'cyfarwydd' i ni, mwyaf tebyg, ydi cred brodorion America, neu'r 'Indiaid Cochion'.

Be am ein cyndeidiau ni'r Cymry, felly? Wel, gwyddom fod gan y gwareiddiad Celtaidd o leiaf 300 o dduwiau. Roedd y rhan fwyaf yn lleol (er yn cynrychioli yr un math o bethau), ond roedd llawer yn gyffredin i'r gwareiddiad cyfan, ar draws Ewrop (fel Lleu neu Lugh neu Lugos a roddodd ei enw i gymaint o drefi ar draws Prydain, Iwerddon ac Ewrop). Ymysg y duwiau cyffredinol yma roedd Beli Mawr (Belenos), y duw tân, oedd i bob pwrpas yn cynrychioli'r haul, a Dôn - duwies y Fam-Ddaear. Gwyddom fod y Celtiaid yn anrhydeddu'r duwiau yma i gyd, a gwyddom hefyd eu bod yn addoli rhai ohonyn nhw.

Chwaraeai tân ran ganolog mewn defodau - ee wrth nodi dyddiadau fel Samhain, y cyhydnosau, Imbolc, Lughnasa a Chalan Mai - Gwyl Beli Mawr. Derbynir gan bob hanesydd Celtaidd wyf wedi ei ddarllen a sgwrsio efo, mai un peth y gellir ei ddweud yn bendant, o ran crefydd(au) y Celtiaid yw eu bod nhw'n addoli ffynhonau. Roeddan nhw hefyd yn anrhydeddau afonydd ac yn cysylltu'r rhain â duwiesau, gyda'r prif afonydd yn cael eu cyfrif yn afonydd y fam-dduwies Dôn (Danu yn y Wyddeleg). Prif afon - yn wir, afon fwyaf sanctaidd y Celtiaid (fel y Ganges i Hindŵiaid) - oedd y Danube, sydd - fel llu o afonydd ym Mhrydain ac Iwerddon, wedi ei henwi ar ôl Dôn. Dŵr sy'n rhoi bywyd. Dŵr oedd rhodd y Ddaear. Roedd dŵr yn dod gan Dôn ei hun.

Fyswn i'n gallu mynd ymlaen ac ymlaen am hyn, ac am y duwiau a gŵyliau, derwyddiaeth ac arferion eraill, ond cadw at y Pedwar Elfen ydw i am wneud yn y cofnod brysiog yma. Mae dŵr yn un ohonynt. Mae tân hefyd, a'r ddaear a'r gwynt. Os derbyniwn fod y Celtiaid wedi etifeddu eu hathroniaeth oddiwrth bobl yr Oes Efydd Gynnar ac Oes y Cerrig Hwyr, yna gallwn ddyfalu fod y pobl a osododd y meini hirion, ac a gododd y cylchoedd cerrig, yn credu yn arwyddocad canolog y Pedwar Elfen hefyd.

Dyfalu, ia, wrth gwrs. Ond beth sydd mor anodd ei dderbyn? Meddyliwch am y peth - be oedd y prif elfennau oedd yn cynnal bywyd?

Daear - yr hon oedd yn rhoi pob cynhaliaeth, bwyd, adnoddau ac ati. Mae'n wirion i gredu na fyddai'r ddaear yn cael ei gwerthfawrogi i raddau duwiol gan bobl yr oes - mae hi'n dal i gael ei chyfrif felly gan frodorion America, Affrica, Asia ac Oceana. Os oedd pobl yn credu mewn rhoi eu meirw yn ôl i'r tir - yn gyrff neu yn llwch - yna roeddynt yn ymwybodol o arwyddocad y ddaear fel sail i fywyd, ac fel rhoddwraig bywyd, a bod ganndyn nhw ddealltwriaeth o gylchdro natur - fel cylchdro'r ser a'r haul a thymhorau - hefyd.

Dŵr - heb ddŵr doedd dim byd yn tyfu a doedd dim bywyd. Yn naturiol ddigon roedd dŵr yn ganolog bwysig. Sdim angen ymhelaethu, felly, dim ond atgoffa'n hunain o gred pobloedd eraill y byd yn y cyfnod, ac o gredoau'r Celtiaid yn ddiweddarach.

Tân - does dim posib gorbwysleisio'r rhan hollbwysig y chwaraeodd tân yn natblygiad dyn. Yn wir, mae'n rhywbeth arall sydd wedi bod yn hanfodol i gynnal bywyd. Gwres yn yr oesoedd oer, modd o goginio, golau, cadw anifeiliaid rheibus i ffwrdd, gwneud arfau, a chymdeithasu a chadw pobl yn ddiddig yn y gwersylloedd yn y nos.

Gwynt - ar yr wyneb, mae hwn yn un anodd i'w egluro, ond be oedd y prif rym arall oedd yn rheoli bywydau pobl yn yr oesoedd cyn-wyddonol 'ofergoelus' a fu? Rwyf eisoes wedi son amdano yn y cofnod am feini Moel Goedog - y goruwchnaturiol, yr anweledig, y byd ysbrydol, eneidiau hynafiaid, duwiau, diafoliaid - y grymoedd oedd yn gallu achosi sychder neu ddilyw fyddai'n lladd cnydau ac achosi newyn, y grymoedd allai achosi pla ac afiechyd, a thrychinebau megis llifogydd, llosgfynydd neu ddaeargryn, neu dân yn sgubo drwy'r pentref ac ati. Oni allai fod y gwynt yn cynrychioli'r grymoedd anweledig hyn oedd yn gallu rhoi neu gipio bywyd i ffwrdd? Onid yw gwynt yn anweledig ond eto'n rhywbeth y gallent ei deimlo ar eu bochau ac yn eu gwalltiau, a'i weld o'n ysgwyd coed a gyrru popeth i bedwar ban? Onid y gwynt a gariai'r stormydd tuag atynt, a'r cymylau glaw pan fo sychder? Onid y gwynt oedd yn gyrru'r tywydd? Onid y gwynt, felly oedd yn cynrychioli'r elfen 'oruwchnaturiol' oedd yr un mor ganolog i fodolaeth - yng ngolwg yr hen bobl - ag oedd daear, dŵr a thân?

Pan rydan ni'n meddwl am y peth, felly, tydi derbyn fod ein cyndeidiau Neolithig yn gwerthfawrogi - ac addoli efallai - y Pedwar Elfen, er gwaethaf diffyg tystiolaeth ysgrifenedig, ddim yn anodd o gwbl.

Felly be sydd gan hyn i gyd i'w wneud â meini hirion Ardudwy ('Tir Duw' y Brythoniaid), a fy ymweliad â Bedd Gurfal heddiw? Wel, beth bynnag oedd swyddogaethau'r meini (gweler y cofnod blaenorol) - llefydd addoli, seremoniol, claddu neu gymdeithasu, neu hyd yn oed arwyddfeini - y cwestiwn mawr sy'n aros yw pam y llecynnau arbennig hyn? Wel, o gofio fod y mannau hyn yn ddigon pwysig a chysegredig iddyn nhw losgi a chladdu eu meirwon yn y cylchoedd cerrig, ydi'r mannau hyn, felly, yn lefydd lle y credai'r hen bobl fod y Pedwar Elfen ar eu cryfaf?

Does 'na ddim prinder ffynhonnau yma yn Ardudwy, doedd dim prinder tir amaethyddol, corsydd mawn na choedwigoedd i hela - diolch i'r Ddaear - ac roedd hi ymhlith yr ardaloedd mwyaf diogel yn y wlad, diolch i'r cymoedd a bryniau, a'r mynyddoedd tu cefn a'r llechweddau serth o waelodion glannau'r môr, ar y blaen. Efallai fod grymoedd magnetaidd naturiol y ddaear yn gryf yma - fel y dyfalwyd eisoes yn y blog hwn - ac mae ymhlith y llefydd mwyaf gwyntog yn y wlad hefyd. A gall neb sydd wedi gweld y machlud dros y môr o fan hyn wadu na fyddai pobloedd ofergoelus neu ysbrydol y cyfnod, oedd i bob pwrpas yn addoli'r haul, yn tueddu i edrych ar y lle fel llecyn oedd yn 'agos at dduw'.

Mi fyddai haneswyr ac archeolegwyr yn dweud fy mod yn sefyll ar dir meddal yma! Ac i gelfyddydau sy'n seiliedig ar dystiolaeth a ffeithiau cadarnhaedig, mi ydw i. Ond be ydw i'n wneud ydi meddwl tu allan y bocs, a pheidio diystyrru unrhyw reswm posib dros osod y cerrig a'r cylchoedd yma. Dwi'n agored i resymau ysbrydol, ond yn defnyddio ffeithiau y gwyddom am yr oed ac am bobloedd y cyfnod fel sail i'r damcaniaethu ysbrydol. (Gyda llaw, rhag ofn nad ydych yn gwybod, mae gen i radd dosbarth cyntaf mewn Hanes a Hanes Cymru - sydd ddim yn fy ngwneud yn awdurdod ar unrhyw beth, ond mae o'n fy ngalluogi i roi pethau mewn contecst a phlannu fy nghoed mewn tir cadarnach na'r mwyafrif).

Bu digwydd i mi gael fy atgoffa o arwyddocad y Pedwar Elfen heddiw, gan y ffaith fod, nepell o gylch cerrig Bedd Gurfal, ffynnon sydd yn anghygoel o gryf ei ffrwd. Rheswm digon practical i rywun benderfynu byw yn ei hymyl, wrth gwrs. 'Blaw does 'na ddim 'pentref' neu 'settlement' yma - dim ond cylch cerrig. Oedd cysylltiad rhwng y cylch ag addoli'r ffynnon?

Mae'r dyfalu ynghylch pwrpas y meini yn parhau, felly! Disgwyliwch fwy am hyn gennyf maes o law!

Israel yn gwahardd dwy blaid Arabaidd rhag sefyll yn yr etholiad mis nesaf

Mae Israel wedi gwahardd dwy blaid ddemocrataidd Arabaidd rhag sefyll yn Etholiad Cenedlaethol y wlad ar Chwefror y 10ed. Daw'r penderfyniad wedi i'r cynnig gael ei roi ger bron y Knesset gan ddwy blaid asgell dde Israelaidd.

Cipio tiroedd, ymosod ar wledydd, torri cyfreithiau rhyngwladol a rheolau rhyfel, troseddu yn erbyn y ddynoliaeth, llofruddio ac anafu miloedd o bobl ddiniwed, defnyddio arfau cemegol a gwahardd pleidiau democrataidd sy'n cynrychioli lleiafrifoedd yn y wlad.

Swnio'n gyfarwydd?

Israel yn defnyddio arfau cemegol yn erbyn pobl Gaza

Dilynwch y linc yma a gwyliwch y fideo. Rydan ni i gyd yn gyfarwydd â'r troseddau rhyfel erchyll yn erbyn y ddynoliaeth y mae Israel wedi bod yn weithredu yn llain Gaza dros y pythefnos diwethaf. Dim ond ymestyniad gwaedlyd i'r un tactegau llofruddgar mae'r wladwriaeth ddieflig yma wedi bod yn eu defnyddio yn erbyn pobl Palesteina ers degawdau ydi o, wrth gwrs. Ond mae'r pythefnos diwethaf 'ma wedi bod yn eithafol y tu hwnt i bob dirnad, bron.

Mae'r cyfryngau torfol Eingl-Americanaidd yn caniatau i fyddin a llywodraeth Israel eu defnyddio i ledaenu celwyddau anghredadwy o haerllug er mwyn cuddio gwir erchylldra'r hyn mae ei lluoedd arfog yn wneud i ddynion, merched a phlant diniwed llain Gaza. Dyna pam mae'n bwysig i ni ddefnyddio pob cyfle i roi llais i'r rhai sy'n ceisio lledaenu'r gwirionedd. Dim blog gwleidyddol mo hwn. Ond mae hyn tu hwnt i wleidyddiaeth. Mae hyn yn fater o ddyngarwch a chyfiawnder. Mae gwladwriaeth Israel yn llofruddio pobl diniwed yn ddyddiol, o flaen llygaid y byd. Sut all unrhyw un anwybyddu hyn? Dyna pam dw i'n rhoi'r fideo yma i chi ei wylio. A da chi, gwyliwch o. O'r holl droseddau rhyfel ac anwybyddu resolutions y Cenhedloedd Unedig mae Israel wedi wneud dros y blynyddoedd, mae hwn yn un nad ydym, efallai, yn gyfarwydd ag o.

Cofiwch fod Saddam Hussein wedi'i grogi am weithredoedd fel hyn.