Hiwmor yn erbyn yr ods!

Newydd siarad efo fy ffrind sy'n byw drws nesa. Roedd o'n flin ei fod o wedi gorfod treulio Dydd Gwyl Dewi - o naw o'r gloch y bore tan bump y prynhawn - yn siarad Saesneg.

Wedi cytuno i fynd ar gwrs Cymorth Cyntaf ar ran mudiad gwirfoddol lleol oedd o (pam fod y cwrs ar ddydd Sul, dwn i ddim), gan fod pob mudiad sy'n ymwneud â'r cyhoedd yn gorfod cael bobl cwaliffied mewn cymorth cyntaf yn eu rhengoedd, am wn i.

Ar y cwrs efo fo, oedd 6 person arall - o Fairbourne, Morfa Nefyn ac Abersoch. A'r cwbl, yn ogystal â'r instryctor, yn Saeson. Oedd, fel Cymro, roedd fy ffrind yn owtnymbyrd o 7 i 1.

O fewn dim, roedd o wedi cael llond bol o'r "we've got a summer home in Fairbourne" ac yn y blaen, ond mi sticiodd ati, chwarae teg, er mwyn gorffen y cwrs. Ond roedd rhaid iddo wneud rhywbeth i dorri ias, er mwyn gallu teimlo'n fwy cyfforddus ymysg yr estroniaid. Felly, pan orchmynnodd yr instryctor iddyn nhw fynd i mewn i'r ystafell nesaf "to look for the patient", mi welodd ei gyfle.

Wrth i'r chwech Sais glosio at y dymi oedd yn gorwedd efo sos coch drosto, ar y bwrdd, rhedodd fy mêt heibio iddyn nhw, gwneud fforward rôl, a sbringio i fyny i'w draed wrth ymyl y bwrdd, pwyntio yn ddramatig at y dymi, a gweiddi, "dyma fo!"

Chwarae teg!

Achub y Sesiwn, ac achub ein hunanbarch

Wel, dyna ni. Dim Sesiwn Fawr eleni. Mae'r cyhoeddiad wedi ei wneud, ac mae gan Gymry Cymraeg ifanc sy'n 'dilyn cerddoriaeth' yng Ngwynedd a thu hwnt rwbath i siarad amdano pan fyddan nhw'n mynd allan y penwythnos yma i wario ffortiwn ar uchafbwynt nosweithiol y chwydfa fler, gyhoeddus ar y pafin.

Ia wir, sioc ydi hi iddyn nhw, na fydd gŵyl sydd wedi darparu amser bythgofiadwy - heb son am gyfleon diri i chwydu, malu tentia, a chwydu chydig mwy - iddyn nhw bob blwyddyn ers amser bellach, yn digwydd eleni. Ia wir. Falla wnaiff hâf heb y Sesiwn Fawr ddysgu iddyn nhw werthfawrogi'r ŵyl a'i chyfraniad i'w bywyd cymdeithasol a diwylliannol. Hynny yw, ei gwerthfawrogi hi ddigon i helpu i'w hachub o'i thrafferthion ariannol.

Er cynddrwg ein sefyllfa ddiwylliannol fregus, mae na genhedloedd bychain di-wladwriaeth a diwylliannau lleiafrifol eraill sydd mewn llawer gwaeth twll na ni'r Cymry Cymraeg. Ond does yna run ohonyn nhw, hyd y gwn i, sydd mor ddiog a difater â ni. Mae nhw i gyd yn llwyddo i gynnal gwyliau llwyddiannus yn flynyddol, a phob un yn ffrwyth cyd-dynnu a chydweithredu'r gymuned a chenedl/lleiafrif cyfan. Ac os oes unrhyw fygythiad ariannol i'r gwyliau hynny, mi ddaw'r bobol at ei gilydd a mi godan nhw'r pres sydd ei angen, a mi gan nhw hi yn ôl ar ei thraed ymhen dim.

Iawn, mae 'na elfen o wirionedd yn y ddadl fod sefyllfa cymharol iach diwylliant Cymraeg, o ran fod gennym ni sefydliadau cenedlaethol fel sianel deledu Gymraeg ac ati, yn golygu dirywiad ar lawr gwlad yn ein cymunedau, wrth i feddyliau annibynol a thalentau byrlymus gael eu llusgo naill ai i Gaerdydd neu i yrfaoedd efo cwmniau teledu lleol sy'n rhan o'r diwydiant cyfryngol. Dyna ydi ochr arall y geiniog o gael sefydliadau fel S4C, y Bwrdd Iaith a'r Cynulliad Cenedlaethol a.y.b. - gwaedlif talent, ymroddiad a gweledigaeth o'r ardaloedd Cymraeg yn gadael dim digon o drefnwyr a gweithredwyr cymunedol a diwylliannol ar ôl (yr un rhai sydd i'w gweld yn gneud bob dim, yn anochel, sylwch).

Mae'n wir i ddeud hefyd, fod gormes biwrocrataidd y Blaid Lafur, ynghyd a'u glyniant i fodelau ariannol Thatcher, yn golygu fod costau Iechyd a Diogelwch, a chydweithrediad yr heddlu, yn golygu ein bod o dan anfantais yma o'i gymharu â rhai o'r gwledydd bychain eraill.

Ond does 'na run o'r rhain yn esgus. Achos mi ddylan ni fod yn gryfach na hynny. Dylia bod ni'n gallu bod yn ddigon ymroddgar a chydwybodol - ac efo digon o dalent - i gynnal sefydliadau cenedlaethol (a bwydo'r diwydiant atodol) yn ogystal â chynnal y mentrau a digwyddiadau sy'n helpu i gynnal cymunedau a'u gwneud yn llefydd gwerth byw ynddyn nhw. Rhyngthon ni, mae gennym ni ddigon o ddoniau a sgiliau a chrefftau ac adnoddau i'w cyfrannu i wneud i ŵyl gerddorol dalu'i ffordd!

Efallai ein bod wedi'i chael hi'n rhy dda. Yn genedlaethol, rydan ni wedi dod i arfer efo handowts gan y wladwriaeth - da ni'n rhai da am ddisgwyl i Lundain roi petha i ni, ond yn da i ddim byd am sefyll ar ein traed ein hunain. Mae hynny'n cael ei adlewyrchu yn ein cymunedau, lle mae efallai gormod o grantiau wedi bod yn cael eu taflu o gwmpas, yn gyffredinol, dros y blynyddoedd dwytha. Mae o'n sicr yn cael ei adlewyrchu yn agwedd ein pobl. Mae gormod ohonom erbyn hyn yn disgwyl cael bob dim ar blat - popeth wedi'i goginio'n flasus ar eu cyfer gan yr un criw bach ymroddgar bob blwyddyn. Mae o'r un mor wir yn achos y Sesiwn ag ydio am Gwyl Car Gwyllt - fydd, mwya tebyg, ddim yn digwydd eleni chwaith, oherwydd diffyg ymateb i apel am fwy o aelodau i'r pwyllgor oedd eisoes wedi shrincio i 4 aelod (mewn tref o dros 4,000 o bobl!).

Yndi, mae'n hunanbarch ni ar all time low. Os nad oes ganddon ni ddiddordeb mewn cynnal ein diwylliant a'n gweithgareddau cymunedol ein hunain, yna sut allwn ni fod â hygrededd fel cenedl a phobl? Sut allwn ni fod â'r gwyneb i heidio i unrhyw weithgaredd mae'r wladwriaeth - yn y bôn - wedi dalu amdano, a heidio'n feddw o flaen camera teledu i ganmol y Sesiwn - a'r trefnwyr am roi cymaint o fwynhad i ni - ac i ddatgan mor bwysig ydi'r digwyddiad i'n calendr cymdeithasol ac i'n bywydau personol a chenedlaethol, yna, pan mae'n dod i'r crynsh, ffwc o neb onan ni'n barod i helpu, heb son am roi ein dwylo yn ein pocedi?

Felly, be amdani? Be am i bawb sydd wedi mynychu'r Sesiwn Fawr dros y blynyddoedd diwethaf ddangos ein bod hi'n werth mwy i ni na wicend o feddwi'n gacan ar y Marian bob blwyddyn? Be am i ni gyd gyfrannu cyfran o'r arian fyddan ni'n ei wario fel arfar yn y Sesiwn Fawr bob blwyddyn, i'r apêl i godi arian i'w hachub hi? Tasa ni i gyd ond yn rhoi deg punt yr un, hyd yn oed, fysa fo'n sicrhau ei bod yn werth ei chynnal hi y flwyddyn nesa, a tasa ni'n rhoi pymtheg, neu ugain punt, fysa hi'n saff. Be uffarn ydi hynny o'i gymharu a gwario hannar can punt ar nos Sadwrn yn yr un hen dafarnau da ni'n arfar mynd iddyn nhw, i bwmpio'n stumogau allan ar y pafin ar ddiwadd nos? Rois i £20 i Comic Relief heddiw. Rois i £30 i apêl Gaza yn ddiweddar. A dw i ddim yn ennill cyflog. Be dwi di neud ydi sdopio mynd i pybs ar wicend i biso pres prin yn erbyn y wal.

Ffordd dwi'n sbio arni, os na achubwn ni'r Sesiwn Fawr fydd o'n all-time low yn hanes dirywiad ein cydwybod cymdeithasol, traddodiad cydweithredol, ysbryd cymunedol, hygrededd a hunanbarch fel Cymry Cymraeg. Ond os wnawn ni ei hachub, meddyliwch gymaint cyfoethocach yn ysbrydol a chymaint yn fwy hyderus yn ein galluoedd ein hunain y byddwn ni wedyn! Mae pres yn gallu prynu cwrw a cur pen bora wedyn, ond mae chydig o bres yn y lle iawn yn gallu prynu rwbath llawar llawar gwell. Mae'r teimlad o gyflawni rhywbeth efo'n gilydd yn rhywbeth amhrisiadwy. Y teimlad yna ein bod ni wedi dangos ein bod ni isio gweld y Sesiwn yn parhau, a'n bod ni - ia ni, y bobol - isio ei hachub, ein bod ni'n barod i drio'i hachub, ac ein bod ni YN MYND i'w hachub. Yna datgan i'r byd - yn falch ac efo cydwybod clir - ein bod ni WEDI EI HACHUB!

Rhowch o fel hyn - mi fysa'n well gen i roi hannar canpunt i achub y Sesiwn na talu ffeifar bob wythnos o'r flwyddyn am rifau loteri, er mwyn talu am Olympics Llundain yn 2012. Ac ar ddiwadd y dydd, mae rhoi cyfraniad ariannol i'r Sesiwn Fawr yn fuddsoddiad diwylliannol a chymdeithasol gwerth ei wneud os ydio'n golygu fod yr ŵyl yn parhau am ddeng mlynadd arall, ac y bydd hi'n dal yn fflio mynd pan fydd fy mhlant innau yn chwydu ar bafinoedd ac yn malu tentia!

Y Gyfraith Foesol yn fyw o hyd

Ddoe, fe gyhoeddodd y Department of Transport y byddant yn diddymu'r gwaharddiad ar arddangos baner y Ddraig Goch ar blatiau rhifau cofrestru ceir. Bydd hyn yn digwydd ddiwedd mis Ebrill - saith mlynedd wedi iddynt addo ailedrych ar y rheol.

Ond be sy'n ddifyr ydi fod degau o filoedd o Gymry wedi bod yn arddangos y Ddraig Goch ar eu platiau ers blynyddoedd bellach, er eu bod yn ymwybodol eu bod yn torri'r gyfraith ac yn risgio dirwy o £60 am wneud hynny.

Mae hyn yn engraifft berffaith o bobl yn dewis anwybyddu - a thorri - cyfraith gwlad os ydyn nhw'n teimlo ei bod yn anheg, anghyfiawn neu'n anfoesol, ac yn dewis dilyn yr hyn mae haneswyr wedi ei henwi yn 'gyfraith foesol' - cyfraith annysgrifenedig sydd yn cadw at chwarae teg a chyfiawnder, ac y mae trwch y boblogaeth yn credu ei bod yn iawn torri cyfraith gwlad er mwyn ei dilyn. Os oedd cyfraith gwlad yn un amlwg anheg yng ngolwg y rhan fwyaf o'r boblogaeth, yna doedd dim ofn gan neb ei thorri hi, yn gwbl agored a chyhoeddus. A doedd dim stigma ynghlwm â hynny chwaith. Doedd pobl ddim yn cyfri eu hunain yn griminals am dorri'r gyfraith anghyfiawn, a doedd pobl ddim yn edrych arnyn nhw fel criminals chwaith. Yn wir, fyddai y rhan fwyaf o'r bobl oedd yn torri'r cyfreithiau anghyfiawn byth yn meiddio torri cyfreithiau eraill a herio'r drefn mewn unrhyw ffordd, dan amgylchiadau naturiol. Yn syml, roedd 'na rai cyfreithiau gwlad hynod anheg ac roedd pobl yn fodlon gwneud safiad, a chyn belled nad oedd neb diniwed yn cael niwed, doedd y gyfraith foesol heb ei thramgwyddo.

Os oes un peth sydd yn drech na chyfraith gwlad, felly, y gyfraith foesol yw honno. Yn hanesyddol, dilyn y gyfraith foesol a herio cyfraith gwlad oedd y terfysgwyr ŷd yn y 18ed a 19ed ganrif, wrth ymosod ar stordai ŷd oedd yn cadw'r ŷd oddi ar y bobl er mwyn ei werthu am grocbris, ar adegau o gynhaeafau sal a phrinder bwyd. Y gyfraith foesol oedd yn gyrru Rhyfel y Degwm yn erbyn hawl yr Eglwys i gymeryd degfed rhan o ennillion a chynnyrch ffermwyr a thenantiaid tlawd y tirfeddianwyr Anglicanaidd cefnog, er mai capelwyr Anghydffurfiol oeddynt. Y gyfraith foesol oedd yn arwain y terfysgoedd yn erbyn cau'r tiroedd comin. Y gyfraith foesol oedd yn cyfrif am y gefnogaeth - a chydweithrediad - poblogaidd i smyglo, oherwydd y trethi a thollau anghyfiawn o uchel oedd ar nwyddau fel tybaco, gwirod, tê, siwgr, sebon a sidan - a myrdd o bethau eraill.

Ac yn un o'r engraifftiau mwyaf amlwg yng Nghymru - y gyfraith foesol oedd sylfaen moesol Merched Beca wrth iddyn nhw dorri cyfraith gwlad wrth ymosod ar y tollbyrth noson ar ôl noson yn yr 1830au a 40au.

Yn rhyngwladol, edrychwch yn ôl i flynyddoedd Prohibition yn yr UDA, pryd oedd rhan fwyaf y genedl yn torri cyfraith gwlad yn ddyddiol oherwydd fod y gyfraith honno yn mynd yn groes i foesoldeb trwy wahardd arferiad mor naturiol â mwynhau ychydig bach o alcohol!

Yn y cyfnod modern, rydan ni wedi gweld miloedd o bobl yn ymwrthod â chyfraith gwlad anfoesol y Poll Tax trwy dorri cyfraith gwlad a pheidio ei dalu (neu gymeryd rhan mewn terfysgoedd yn ei erbyn). Rydym wedi gweld blynyddoedd o gefnogaeth boblogaidd i'r farchnad ddu mewn tybaco a gwirod duty free oherwydd fod pobl yn teimlo fod trethiant gormodol ar gwrw a ffags yn anghyfiawn. Does fawr neb yn edrych ar rywun sy'n gwerthu chydig o faco, neu dafarnwr sy'n gwerthu ambell botel o fodca diwti ffri, fel troseddwr y dylid ei lusgo o flaen ei well. Tydi pobl ddim yn edrych ar werthwyr copiau peirat o DVDs a CDs mor ddifridol a mae'r awdurdodau yn edrych arnynt. Yn llygaid y bobl, sydd yn gwybod beth yw pris cynhyrchu'r disgiau, maent yn gwneud cymwynas â nhw drwy ddarparu cynnyrch am bris rhad.

Does neb chwaith yn gweld unrhyw beth yn anfoesol mewn cadw arian rhag dwylo'r Dyn Treth Incwm! Mae'n iawn, yng ngolwg cymdeithas, i rywun werthu samons neu bysgod môr, neu goed tân, am arian parod, a does neb yn rhedeg at yr awdurdodau i grassio rhywun i fyny am wneud diwrnod o waith am arian parod ar benwythnos. Eto, mae'r gweithredoedd yma, yng ngolwg cyfraith gwlad, yn anghyfreithlon - fel y mae fandaliaeth, dwyn a llofruddiaeth yn anghyfreithlon. A fyddai neb yn fodlon troi llygad i ffwrdd o'r gweithgareddau hynny! Gwelwn yr un egwyddor ar waith gyda defnyddwyr cannabis. Yn eu barn nhw mae cyfraith gwlad ar y cyffur yn gwbl anghyfiawn, felly mae nhw'n fwy na pharod i dorri'r gyfraith honno er na fyddai'r rhan fwyaf ohonynt yn meiddio torri cyfreithiau eraill, ac ddim yn cyfri eu hunain yn 'criminals' mewn unrhyw ffurf.

Ac wrth gwrs, faint ohonom sydd yn credu fod gyrru car dros 60 milltir yr awr ar ffordd syth, agored heb draffig, yn rhywbeth drwg neu anfoesol i'w wneud?

Ydi, mae'r Gyfraith Foesol yn fyw o hyd, diolch byth. Ac engraifft arall o hynny - pobl yn fodlon torri cyfraith gwlad ar raddfa eang a phoblogaidd, a hollol dderbyniadwy yng ngolwg gweddill cymdeithas - ydi'r ffaith fod degau o filoedd o Gymry wedi bod yn gosod y dreigiau cochion ar eu platiau cofrestru dros y blynyddoedd dwytha 'ma.

Hir oes i'r gyfraith foesol!

Y Rhufeiniaid ar S4C. Ond......

Digwydd clywed darn o sgwrs rhwng Nia Roberts a Rhun ap Iorwerth ar y radio funud yn ôl. Bydd Rhun yn cyflwyno tair rhaglen ar hanes y Rhufeiniaid yng Nghymru, ar S4C, fydd yn dechrau ar y 10ed o'r mis yma.

Mae'n swnio'n gyfres gyffrous, ond mae gen i un pryder yn barod! Soniodd Rhun ap Iorwerth am deithio ar y ffordd (yr A470) heibio Trawsfynydd, a chanmol y Rhufeiniaid am ei gwneud hi mor syth, gan ofyn, yn ysgafn, pam na fysan nhw wedi gwneud rhai o ffyrdd y de mor syth â hon.

Y broblem sydd gen i ydi, nad y Rhufeiniaid adeiladodd y ffordd yma rhwng Trawsfynydd a Dolgellau (hynny yw, nid ar lwybr ffordd Rufeinig yr adeiladwyd yr A470 yn fan hyn)! Mae'r ffordd Rufeinig o Domen y Mur (i'r gogledd o Drawsfynydd) i Brithdir, yn rhedeg chwarter milltir i'r dwyrain o'r ffordd fodern yma, yn esgyn rai cannoedd o droedfeddi i fyny'r bryniau wrth fynd am y de o Drawsfynydd! Dyma Sarn Helen - ffaith sydd wedi ei gadarnhau gan archeolegwyr a haneswyr (fe'i gelwir hynny ar y mapiau), ac mae hi'n rhedeg yn ei blaen o Domen y Mur, ar draws Cwm Cynfal ac yn ei blaen i Gaerhun.

Deud y gwir, tydi'r ffordd Rufeinig ddim yn cyffwrdd â'r A470 yn unlle ym mhlwyf Traws - er ei bod yn dod o fewn canllath iddi rhwng y pentref a'r Atomfa. Yng nghyfnod y Rhufeiniaid roedd y tir y mae'r A470 syth, i'r de o Traws, yn goedwig ar ymyl tir corsiog go eang.

Tydi'r ffordd fawr rhwng Traws a Dolgellau (yr A470 bellach) ddim yn hen iawn. Roedd yr hen ffordd yn rhedeg yn weddol gyfochrog â Sarn Helen i Benstryd (uwchben Rhiwgoch, Bronaber), cyn ymuno â'r Sarn ar Ffridd Tyddyn Du ger Craig Penmaen, ac yn ei blaen am Ddolgellau wedyn. Mae'r hen gerrig milltir yn dal i sefyll ar ei hydddi - rhai wedi eu hailgodi yn ddiweddar, fel rhan o brosiect lleol.

Digwydd bod - os y gwelwch fy nhweets ar Twitter - mi fuas i'n cerdded Sarn Helen ddydd Sadwrn a ddydd Sul dwytha, ac mi fydda i'n postio'r hanes a'r lluniau i fyny ar y blog 'ma cyn hir. Mae posib dilyn y Sarn yr holl ffordd o ardal pont Dolgefeiliau (rhwng Ganllwyd a Thrawsfynydd) i Tomen y Mur, ble mae ffyrdd Rhufeinig eraill yn cyfarfod - un o Segontiwm, un arall o Gaergai (Llanuwchllyn) via Cwm Prysor a gwersylloedd Hiraethlyn, Dolddinas a Dolbelydr, ac un arall nas gŵyr neb yn union lle mae hi'n mynd. Mae posib dilyn y Sarn o Domen y Mur i lawr i Gwm Cynfal, ac i fyny heibio hen gaer Frythonig Bryn Castell uwchben Llan Ffestiniog, ac ymlaen i Gaerhun.

Dwi'n gobeithio nad yw faux pas Rhun ap Iorwerth yn rhan o ymchwil y rhaglen, ond yn hytrach yn gamgymeriad o'i ben ei hun wrth sgwrsio ar y radio heddiw. Byddai camgymeriadau o'r fath yn tanseilio hygrededd yr holl gyfres, ac yn sbwylio fy mwynhad ohoni wedyn.

£48m dan fatras Cyngor Gwynedd (ond gadael eu gwlau fydd henoed Bryn Llewelyn)

Daeth i'r amlwg heddiw - diolch i ymholiad dan y Ddeddf Gwybodaeth Cyhoeddus gan BBC Cymru - fod gan Gyngor Gwynedd bron i £48 miliwn o bunnoedd wedi ei stashio i ffwrdd i'w gadw. Mae hynna'n bron i chwarter (24%) o gylllid y cyngor o £198miliwn o bunnau am flwyddyn.

Ia, dyna chi - y cyngor driodd (ac a fethodd) gau dwsinau o ysgolion bach gwledig oherwydd diffyg arian, y cyngor a driodd (ac a fethodd) gau dwsinau o doiledau cyhoeddus y sir oherwydd diffyg arian, y cyngor sydd yn trio (ond yn sicr o fethu) cael ysgolion cynradd y sir i gyfrannu £1,000 o'u cyllid blynyddol i gyflogi athrawon er mwyn lleihau maint dosbarthiadau mewn llond dwrn o ysgolion, y cyngor sydd wedi cydnabod yn gyson ac agored fod canran mawr o'i dai cyngor mewn angen dirfawr am waith cynnal a chadw pwysig ond nad oes ganddyn nhw'r cyllid i wneud hynny (ac na fydd ganddyn nhw tan ar ôl 2012), a'r cyngor sydd newydd bleidleisio i gau Cartref Henoed Bryn Llewelyn, yn Llan Ffestiniog, er mwyn - ia, dyna chi - "diffyg arian".

Byddai ffracsiwn o'r £48 miliwn yn talu am greu lle i hanner dwsin yn fwy o wlâu ym Mryn Llewelyn - fyddai'n dod a chostau-fesul-gwely rhedeg y cartref i lawr i'r pris mae nhw'n ddeisyfu, ac a fyddai'n sicrhau dyfodol swyddi'r gofalwyr yno, a sicrhau bod yr henoed sydd yno yn cael aros yn y lle mae nhw'n ei gyfrif fel eu cartref.

Dyna ydi'r parch sydd gan Gyngor Gwynedd at blant, athrawon, teuluoedd a henoed y sir yma! Torri gwasanaethau, cosbi ariannol, colli swyddi, gadael pobl yn byw mewn tai is-safonnol, cau cartrefi - tra'n eistedd ar fwy o gash na'r Euromillions Rollover. "Stwffio chi i gyd, gewch chi ddiodda. Ond cofiwch dalu'ch treth cyngor flwyddyn nesaf - fydd yn cynnwys y codiad blynyddol arferol fydd wedi'i gynnwys 'oherwydd gwasgfa cyllidol' o lywodraeth ganolog!"

Alla i ddim galw hyn yn sgandal, gan fod celcio pres fel hyn yn arferiad y mae'r cynghorau i gyd yn ei wneud (yn dawel, heb adael i ni'r trethdalwyr wybod), ers blynyddoedd mae'n debyg. Ond mi ddyweda i hyn - mae o yn gywilyddus, yn enwedig wedi blwyddyn o ddim byd ond torri, a cheisio thorri, gwasanaethau.

"Grrrrrrrrr!!!" - Mr Angry, Ffestiniog

Clywed mod i'n cael fy nisgrifio fel 'angry' yn yr Herald wsnos yma. Llun o'no fi hefyd. Basdads. Jysd bo nhw'n rhan o Trinity Mirror mae nhw'n bihafio fel tabloid.

Son am y bwriad i gasglu sbwriel bob pythefnos yng Ngwynedd mae'r erthygl. Ffoniodd riportar fi dros bythefnos yn ôl, yn chwilio am farn bobol yr ardal am y bwriad. "First I heard of it," medda fi. "Well what do you think people's reactions would be?" "Probably pissed off," medda fi, "and worried about rats," gan ychwanegu ei bod yn anodd rhoi sylw call hyd nes gwybod y manylion llawn.

Wythnos yn ddiweddarach daeth y manylion gan y Cyngor (gweler isod). Tydi'r cynllun ddim yn rhy ddrwg, yn enwedig o weld fod y ddarpariaeth ailgylchu'n cael ei ehangu. Fel dwi wedi ei ddweud eisoes, mae'r cynllun yn haeddu cyfle.

Ond wele, yr Herald yr wythnos hon yn gwneud erthygl allan o'r sylwad wnes i dros y ffon - fy mod i wedi gwylltio am y cynllun! Dwi ddim yn hapus. A dwi'n mynd i sgwennu llythyr cas. Os ydyn nhw isio 'angry' mi gawn nw ffycin 'angry'!

Trosglwyddo stoc dai cyngor Gwynedd - pryderon hirdymor

Dw i mewn tiroedd peryglus! Dw i wedi bod yn sgwennu am faterion sydd o bwys i drethdalwyr Gwynedd! O ganlyniad, mae'r blog 'ma wedi denu sylw awduron blogiau gwleidyddol trymion sy'n ymwneud â llywodraeth leol yn y sir! Och a gwae! Y peth olaf oeddwn eisiau oedd i'r blog 'ma fod yn llith mor ddiflas â'r adran Materion Cyfoes ar Maes-e! Felly, dwi am ymatal rhag son am faterion o bwys, a mynd yn ôl i son am bethau trifial fel y tywydd, fy hoff anifail anwes, a fy llenyddiaeth.

Cyn gwneud hynny, fodd bynnag, mae gen i rwbath arall sy'n berthnasol i Gyngor Gwynedd, yr ydw i isio ei wyntyllu. Sylwer y pwyslais ar y gair 'perthnasol' uchod - lle bod mwy o wleidyddion lleol yn neidio i mewn i amddiffyn y sefydliad rhag ymosodiad dan din arall! Dw i am ailadrodd hefyd, gan fy mod i'n ddyn amyneddgar(!), mai holl sefydliad ac adrannau a chyfrifoldebau, dyletswyddau, gweinyddiad, pwyllgorau a gweithredoedd Cyngor Gwynedd ydw i'n ei olygu wrth ddefnyddio'r geiriau 'y cyngor' neu 'Cyngor Gwynedd', nid y Siambr etholedig ar ben ei hun. A i ddim mor bell a defnyddio'r gair croendenau, ond dydw i ddim isio ypsetio unrhyw un drwy wneud iddyn nhw deimlo mod i'n cyfeirio'n uniongyrchol at ein cynghorwyr cydwybodol annwyl (er, mae'n dda o beth gweld rhai yn derbyn i'r fath raddau mai nhw sydd, ar ddiwedd y dydd, yn atebol am weithgaredd 'y Cyngor')!

Ailadroddaf hefyd, petae gennyf gyllell i'w thwistio yn ystlys Cyngor Gwynedd, y cwbwl fyddai rhaid i mi wneud fyddai cyhoeddi pob manylyn am fater personol diweddar ar y blog yma, ynghyd â'r fideos a'r ffotograffau i gyd. Ond dw i ddim yn berson maleisus. Contyn digon cegog, efallai, ond dim dyn maleisus!

Dw i isio rhannu efo chi fy marn, fel tenant i Gyngor Gwynedd, ar ambell agwedd o'r bwriad i drosgwlyddo'r stoc dai i gwmni Tai Cymunedol Gwynedd. Dwi'n dewis y gair 'bwriad' yn bwrpasol, er y gwn y bydd hynny'n ysgogi rhywun i ymateb trwy nodi mai 'ymgynghoriad' efo'r tenantiaid ynglyn â'r cynllun ydi'r gair swyddogol am y stêj yma o'r cynllun trosglwyddo arfaethedig. Ond, fel y gŵyr pawb, gobaith ac amcan y cyngor ydi trosglwyddo'r stoc dai, a bwriad y cyngor ydi perswadio'r tenantiaid mai da o beth fydd y symudiad, ac iddynt bleidleisio dros y trosglwyddo i'r cwmni preifat-elusennol hwn pan ddaw'r amser i fwrw'r bleidlais.

Tydw i ddim am eiliad yn beio'r cyngor am fod isio cael gwared o'r tai. Mae gwaith cannoedd o filiynnau o bunnoedd angen ei wneud arnyn nhw er mwyn eu cael i fyny i'r ansawdd safonnol a osodwyd gan y Cynulliad. Mewn geiriau plaen, mae golwg y ffwc ar y tai yn rhan fwyaf y stadau. Ond mae'r wasgfa ar gyllid llywodraeth leol yn y blynyddoedd diwethaf wedi bod yn uffernol, fel y gwyddom - cymaint felly nes fod rhai cynghorau'n gorfod cymryd camau eithaf drastig, fel diffodd traean o'u goleuadau stryd, er mwyn arbed arian. Ond bwriad Cyngor Gwynedd ydi trosglwyddo'r stoc, achos mae nhw wedi gwario degau o filoedd (o leiaf, fyswn i'n ei ddweud) o bunnau ar eu hymgyrch i berswadio'r tenantiaid i bleidleisio 'ie'.

Dwn i ddim os ydi'r arian ar gyfer yr ymgyrch gyhoeddusrwydd hon wedi dod yn uniongyrchol o'r Cynulliad, ar ben cyllid normal y Cyngor. Ond be alla i ddweud ydi ein bod ni fel tenantiaid wedi derbyn chwech postiad efo gwybodaeth ar y mater. Un llythyr, un taflen fechan llawn lliw, un postiad taflen fawr mwy nag A4 llawn lliw pedair tudalen, un postiad o'r un daflen ond ei bod yn ddwy dudalen, un postiad o ddau (un i bob oedolyn yn y tŷ) lyfr 170 tudalen, maint A4, llawn lliw, ac un postiad o DVD efo'r un gwybodaeth arni. Yn ogystal, mae'r cyngor wedi cyflogi cwmni ymchwil Beaufort i ffonio pob un tenant i ofyn cwestiynnau am eu barn, ac mae nhw hefyd wedi gyrru pobl (un ai staff y cyngor neu gwmni allanol) i gnocio drws pob tenant efo holiadur. Wnaeth y pedair prif blaid wleidyddol efo'i gilydd ddim cymaint o ymdrech â hyn yn ystod yr etholiadau cyffredinol diwethaf!

Os nad yw hyn yn arwydd o beth yw barn a bwriad y cyngor, ystyriwch hefyd gynnwys y pamffledi. Does dim ynddynt ond propaganda - hynod effeithiol - yn hyrwyddo'r holl fanteision fydd yn dod i denantiaid yn sgil trosgwlyddo'r tai, ynghyd â manylion yr holl gannoedd o filynnau o bunnoedd fydd yn cael ei ryddhau i wella safon y tai, a hefyd y stadau eu hunain. Ac mae'r manteision hyn yn rhai anferth a hollol amlwg - mor anferth ac amlwg fel ei bod yn anorfod y bydd mwyafrif llethol yn pleidleisio tros y cynllun er gwaetha eu daliadau egwyddorol tros gadw'r stoc dai yn gadarn yn nwylo'r sector gyhoeddus. Yr unig beth nad yw'r 'pamffledi egluro' hyn yn ei wneud ydi datgan yn blwmp ac yn blaen 'Pleidleisiwch Ie'!

Mae'n debyg nad oes dewis ond dilyn y trywydd 'ie', achos ni fydd yr arian i wneud y gwelliannau angenrheidiol ar gael fel arall. Deud gwir, er nad oes gan y cyngor fawr o ddewis eu hunain chwaith, mae'r holl fater bron fel rhyw fath o flacmêl neu lwgrwobryo tenantiaid i bleidleisio dros y newid. Dwi'm yn deud mai dyna ydi'r bwriad canolog, ond yn sicr dyna ydi realaeth y sefyllfa. Ond dyna ni, mae'r cyngor mewn ffics ariannol, mae'r tai a'r stadau angen gwelliannau brys, ac mae tenantiaid angen gwell cartrefi ac amodau byw. Felly mae'r holl beth yn mynd i ddigwydd.

Iawn, mae'n mynd i ddigwydd, felly. Rydan ni i gyd yn mynd i gael tai safonnol, cynnes braf. Tydi'r cwmni newydd 'ma - Tai Cymunedol Gwynedd - ddim run fath â chwmni preifat go iawn. Mae o'n gwmni cyhoeddus-breifat-elusennol o ryw fath, na fydd yn gwneud elw, ac fe fydd yr arian rhent i gyd yn mynd i'r cwmni yn hytrach na bod 30% yn mynd i lywodraeth ganolog, fel sy'n digwydd ar y funud. Ac mae'r cyngor yn mynd i gael golchi ei ddwylo o'r pwysau i ffendio pres i ddarparu cartrefi safonnol i'w denantiaid - fydd yn rhyddhau arian iddyn nhw ddelio efo'r maes lle mae rhan fwyaf eu cyllid cymdeithasol yn mynd y dyddiau hyn - teuluoedd o stadau mawrion dinasoedd Lloegr sydd yn symud yma a dod â'u problemau cymdeithasol dybryd efo nhw.

Ennill, ennill, ennill, felly. Yn y tymor byr a chanol.

Ond tybed a yw hyn yn wir yn yr hirdymor? Cymerwch y rhenti. Mae nhw'n mynd i godi'n sylweddol, ac er nad yw'r codiadau sydd wedi eu cynllunio ar gyfer y dyfodol agos yn rhan uniongyrchol o'r cynllun trosglwyddo, mae'n gwbl glir o le mae rhan sylweddol o'r cannoedd o filiynnau fydd yn cael ei ryddhau i wella'r tai yn dod o - o bocedi'r tenantiaid. Dyma'r ffigyrrau:-

Ar hyn o bryd, mae'n rhent ni yn £51.62 yr wythnos - oedd, pan gododd i'r ffigwr yma, yn godiad o dros 25% mewn pedair mlynedd (£40.48 y/w oedd o pan symudom i mewn yn mis Mawrth 2004).

Ym mis Ebrill, bydd y rhent wythnosol yn codi i £57.08 am y flwyddyn 2009/10.

Am 2010/11 bydd yn codi i £63.03

2011/12 - £69.28

2012/13 - £75.51

2013/14 - £78.18

Yn ôl geiriad y llythyr mae'r codiadau hyn oherwydd y "dynodwyd eich heiddo yn 3 llofft ar gyfer 5 person, 83.88 metr sgwar, tŷ par gyda tharged rhent newydd o £62.19 (ar y funud)." Dyma ffigyrrau oer, heb archwiliad corfforol, sydd ddim yn ystyried safon cywilyddus y tai. A cyn i neb ymateb i ddweud mai'r Cynulliad sydd wedi gorfodi hyn ar y Cyngor, yndi, mae hynny'n wir, ond y "Cyngor" sydd "wedi cwblhau adolygiad o'r rhenti ar gyfer pob math o dai Cyngor" a "cyfrifwyd rhagamcaniad eich rhent i'r dyfodol trwy ddefnyddio'r cynnydd a ddisgwylir yn y Canllaw Rhent a osodir gan Lywodraeth Cynulliad Cymru yn ogystal â'r fformiwla a gytunwyd gan y Cyngor, er mwyn i'ch rhent gyrraedd y targed rhent newydd."

Geiriau Cyngor Gwynedd, dim fi.

Dyna fo - er fod o ddim yn uniongyrchol i'w wneud efo'r cynllun trosglwyddo, cwmni newydd Tai Cymunedol Gwynedd fydd yn derbyn yr arian rhent yma i gyd, felly dyma o le fydd rhan mawr o'r 'miliynnau fydd yn cael ei ryddhau' i wario ar y tai yn dod.

Dyna ydi un pryder sydd gennyf am y trosglwyddiad arfaethedig. Yr ail ydi'r wybodaeth canlynol, sydd wedi dod gan Gynghorydd Sir ar Gyngor Gwynedd (Plaid Cymru, gyda llaw) a ddywedodd hefyd fod y cynghorwyr wedi cael gorchymun i beidio datgelu'r wybodaeth yn gyhoeddus: -

er y bydd cwmni Tai Cymunedol Gwynedd yn gwmni hanner-preifat elusennol, di-elw, does dim byd yn y cynllun trosglwyddo sydd yn rhwystro'r cwmni rhag gwerthu'r holl stoc dai i gwmni preifat - o Gymru neu Birmingham neu unrhyw le arall.

Felly dyna chi, fy sylw olaf am y tro ar faterion llywodraeth leol yng Ngwynedd. Sydd yn bechod, achos roedd gen i bethau positif i ddweud yn y ciw, hefyd, yn ogystal ag achosion o glymu dwylo'r Cyngor mewn achosion cynllunio, addysg a gwasanaethau cymdeithasol. Ond dyna fo, fydda i'n nôl efo rhywbeth ysgafnach i chi yn go fuan. Dwi'n siwr fod 'na frid o lyffantod dan fygythiad yn rhywle heb fod ymhell. Yn y cyfamser, croeso i chi adael sylwadau - a mae hynny'n cynnwys Mistar Blogmanai, rwan mod i wedi maddau iddo am alw fy mhost dwytha yn 'wirion'! ;-)