Pŵl a pocer yn y Pafiliwn?

Mae'n bryd i geidwaid hunan-apwyntiedig ein diwylliant sylweddoli mai eu mewnblygrwydd unllygeidiog nhw yw'r bygythiad mwyaf, ar ôl y mewnlifiad, i'r iaith Gymraeg fel iaith fyw. Mae eu snobyddrwydd cymdeithasol ynghlwm yn eu snobyddrwydd diwylliannol, ac fel arall rownd. Mae nhw'n methu gweld na chydnabod diwylliant poblogaidd y mwyafrif fel diwylliant Cymraeg sy'n werth ei gynnal. Trwy hynny, mae nhw'n methu gweld bywydau, diddordebau a dyheadau y mwyafrif fel rhai Cymraeg gan 'bobl Cymraeg da'. Dydyn nhw ddim yn cyfri.

Be sydd yn cyfri iddyn nhw ydi'r diwylliant 'pur' capelaidd-eisteddfodol Cymraeg hwnnw sy'n marw ar ei draed oherwydd ei fethiant i gofleidio diwylliant poblogaidd (rhyngwladol a chynhenid) Cymraeg. Be sydd yn cyfri iddyn nhw, felly, ydi'r Gymru 'bur,' ramantus-wladaidd honno sy'n shrincio fel y sbotyn gwyn hwnnw ar yr hen setiau teledu, oherwydd ei amharodrwydd i wau elfennau mwy cyfoes, perthnasol a phoblogaidd i’r brethyn.

Y Cymry ceidwadol sy’n cyfri i’r ‘Daily Mailers’ Cymraeg 'ma – y bobol ‘neis’ sy’n anwybyddu’r barbariaid tu allan waliau’r winllan, tra’n coleddu esgyrn sychion ac yn cynnal y Drefn trwy eu bod-yn-neis-rwydd ffugbarchus, peidio-pechu-yn-gyhoeddus, cyllell-yn-y-cefn nhw. Ac er eu bod nhw'n lleiafrif tu fewn i leiafrif, a ddim hyd yn oed yn cynrychioli barn mwyafrif cefnogwyr selocaf eisteddfodau a thalyrnau llawr gwlad, a phethau eraill y mae nhw'n eu cyfrif yn 'wir ddiwylliant Gymraeg', mae nhw'n dal yn uchel eu cloch ac yn dal i gael eu gweld mewn swyddi dylanwadol, neu ar bwyllgorau a chynghorau, gan roi'r argraff mai rhyw ddosbarth diwylliannol 'diarth' ydi'r 'ruling class' Cymraeg, ac mai diwylliant diarth ac amherthnasol ydi'r diwylliant - ac, felly, yr iaith - Cymraeg.

Mae angen i'r Eisteddfod Gendlaethol roi arweiniad ar hyn, a denu cynulleidfa newydd trwy gofleidio cystadleuthau diwylliant poblogaidd – boed yn arferion cynhenid fel canu baledi, codi pwysau, tynnu rhaff, llifio coed, reslo, coits, cnapan, neu yn arferion rhyngwladol (ond cynhenid bellach) fel canu pop, hip hop, reggae, canu gwlad, ffilmiau byrion, barddoniaeth poblogaidd, llenyddiaeth boblogaidd, darts, snwcer, pel-droed.

Pam ddim? Pan mae'r Basgwyr yn trefnu gwyliau diwylliannol trwy gyfrwng y Fasgeg yn unig (ac yn denu torfeydd o 100,000 ar y diwrnod) mae nhw'n darparu rhywbeth i bawb. Waeth i neb drio deud wrtha fi fod yr Eisteddfod yn methu addasu. Mae hi wedi addasu gymaint ers dyddiau Iolo Morganwg, ac mae sgôp ei gweithgaredd mor bell o'r traddodiad eisteddfodol gwreiddiol ag ydi Apollo 9 i ap Iolo Goch. Felly be amdani? Pool a poker yn y pafiliwn, pawb? ;-)

Culni digri ond difrifol

Mae'r penderfyniad i godi carchar newydd ar hen safle Ferodo ger Caernarfon y newyddion gorau mae Gwynedd - ac Ynys Môn hefyd - wedi'i glywed ers talwm iawn, dduda i. Mae angen llongyfarch Aelod Seneddol Caernarfon, Hywel Williams, a phawb arall fu'n gweithio'n galed i sicrhau'r datblygiad.

Mae nhw'n deud fydd 'na 800 o swyddi yn cael eu creu wrth godi'r lle, a mil o swyddi uniongyrchol ac anuniongyrchol yn cael eu creu pan fydd o'n agored. Mi fydd y contractwyr uniongyrchol yn recriwtio gweithwyr drwy'r Jobcentre Plus lleol, ac mi fydd hefyd amod Gymraeg ynghlwm â'r swyddi oddi fewn i'r carchar, fydd yn help mawr wrth sicrhau swyddi i bobl lleol. Dipyn gwell goblygiadau cynnaliadwy-ddiwylliannol na'r cynlluniau fu ar un adeg i godi gwesty a thai moethus ar y safle.

Mae 'na alw mawr am garchar yng ngogledd Cymru, gan mai cosbi (ac ail-habiliteiddio - be di'r gair Cymraeg iawn 'dwch?) troseddwyr yw diben carchar, nid cosbi teuluoedd y troseddwyr. Gwn o brofiad faint o galed (o ran teithio ac arian) ydi i deuluoedd o ogledd Cymru - yn enwedig o Wynedd a Môn - fynd i ymweld â charcharorion yn ninasoedd Lloegr.

Dydi hi ond yn iawn, hefyd, i garcharorion gael eu carcharu yn eu gwlad eu hunain, gyda staff carchar sy'n siarad yr un iaith â nhw. Treuliais 14 mis yng Ngharchar Walton yn Lerpwl yn 1992 a 1993. Roedd y carchar wedi gwneud archwiliad o ethnigrwydd y carcharoion, a chael eu syfrdannu o weld mai'r Cymry oedd y lleiafrif mwyaf yn y carchar. Dwi'm yn cofio'r ffigwr yn iawn, ond roedd un ai 1,300 neu 1,500 o garcharorion yn y carchar. Ond dwi'n cofio fod traean ohonyn nhw'n Gymry, a thraean o'r rheiny wedyn yn Gymry Cymraeg.

Bu hynny'n sbardun i ni ddechrau ymgyrch a deiseb dros gael gwasanaeth teledu Cymraeg ar gyfer 'association' (pan oedd pawb yn cael gwylio ffilm ar y landing isaf), mwy o lyfrau Cymraeg i'r llyfrgell, a gwasanaethau trwy gyfrwng y Gymraeg. Wnaethom ni ddim ennill yr un o'r pethau yma, ond roedd o'n rwbath oedd yn helpu i basio'r amsar. Roedd o'n ddifyr hefyd, achos roedd y Sgowsars yn arwyddo'r ddeiseb hefyd - yn rhannol am eu bod nhw'n cytuno efo'r egwyddor, ac yn rhannol am eu bod isio gwylio Sgorio, ac y byddai modd iddyn nhw gael cyfnod 'association' ychwanegol os fyddan nhw'n deud eu bod nhw'n gallu siarad neu ddeall Cymraeg!).

Ond yn ôl at y carchar yng Nghaernarfon. Roedd y drafodaeth ar Taro'r Post ddydd Gwener ddwytha'n eithaf hilêriys, a deud y gwir. Mae'n eironig fod rhai o fy ebychiadau diweddara ar y blog 'ma yn amddiffyn y Cymry Cymraeg rhag y cyhuddiad eu bod i gyd yn gul, achos byddai gwrandawyr yn ei chael hi'n anodd credu nad haid o betha mewnblyg ydan ni i gyd, wrth wrando ar rai o'r dadleuon adweithiol, anwybodus a phlentynaidd a gyflwynwyd gan wrthwynebwyr.

Ond wrth gwrs, lleiafrif ydi'r rhain - ein fersiwn Cymraeg ni o ddarllenwyr y Daily Mail, yr un math o bobl dosbarth canol, cul a hunanbwysig sydd i'w clywed ar phone-ins Jeremy Vine ar Radio 2 yn cynrychioli 'moesau' y genedl. Achos fel y dywedodd perchennog siop gwallt yng Nghaernarfon ar y rhaglen, mae pawb o'r werin bobl yn y dref yn croesawu'r datblygiad.

Ac felly ydi hi ar lawr gwlad yma'n Stiniog a llefydd eraill hefyd. I bobl go iawn, sy'n stryglo ar gyflogau bychain mewn swyddi bregus ac yn poeni am y dyfodol, mae'r newyddion yma'n un sy'n dod a gobaith efo fo. Gaiff y bobl cyfforddus, canol oed a hŷn, sydd un ai mewn swyddi diogel neu wedi ymddeol a thalu am eu tai, draethu ymlaen am ddiwylliant, cyfraith a threfn, pris eiddo a'r olygfa, hynny lician nhw. Dio'n golygu affliw o ddim i deuluoedd ifanc Gwynedd pan mae gwaith a chartrefi - a dyfodol eu plant - yn y fantol.

Roedd y sgwarnogod a godwyd gan y gwrthwynebwyr yn rhai digri. Mi soniodd rhai am yr olygfa - y byddai carchar yn beth hyll i'w godi ar lannau'r Fenai. Ond anwybodaeth llwyr oedd hynny, gan bobl oedd yn gwybod dim am be oeddan nhw'n son am. Yn amlwg dydyn nhw heb weld unrhyw garchar cymharol newydd, ac mai eu syniad nhw o garchar yw'r carchardai Fictorianaidd uchel a hyll megis Walton, Strangeways a Caerdydd, a llwyth o rai eraill sy'n dal i fod mewn defnydd dros Brydain, y maen nhw wedi'u gweld ar y newyddion a ffilmiau arswyd tebyg dros y blynyddoedd.

Dwi'm yn deud fod y carchardai newydd yn bethau del, ond mae nhw'n llawer iawn llai trawiadol i'r llygad, ac yn blendio i mewn i'r amgylchfyd o'u cwmpas yn weddol ddi-drafferth. Tydyn nhw ddim yn adeiladu hen Wings mawr tal efo pump landing ddim mwy, ond yn hytrach adeiladau un neu ddau lawr. Prin fo'r adeiladau yma i'w gweld o gwbl y tu ôl i'r waliau allanol - sydd eu hunain ddim mor uchel â waliau mawr hyll yr hen garchardai. Roedd un ddynes fach o Fôn yn ei chael hi mor anodd amgyffred y datblygiad fel fod y llun oedd ganddi yn ei phen yn un dryslyd iawn, iawn. Cwynodd am yr olygfa tuag at Eryri yn cael ei sbwylio gan 'hen beth hyll' (fel y gwnaeth aml i Fonwysyn ganrifoedd yn ôl wrth wylio Edward yn codi'i gastell wrth geg y Seiont, am wn i), a'r mynyddoedd yn cael eu cuddio gan y waliau uchel 'ma - cyn dweud yn y frawddeg nesaf un, y byddai'r carcharorion yn cael mwynhau'r olygfa fendigedig o Eryri o'u celloedd, tra fod golygfa pobl gall a gonest y tu allan yn cael ei sbwylio! Wel, Musus bach! Os di'r waliau mor uchel a hynny, 'da chi'm yn meddwl y bydda hi'n anodd i weld allan yn ogystal ag i mewn? Be ydyn nhw am fod, see through mirrors?

Ynghanol y rhethreg adweithiol am thygs yn denu thygs (am deuluoedd anffortunus yn ymweld â'u hannwyliaid!) roedd yr iaith Gymraeg yn cael ei defnyddio fel esgus hefyd - un ffoniwr hyd yn oed yn honni y byddai'r carcharorion a'u teuluoedd yn setlo yma ar ôl gweld ardal mor braf, ac y byddai'n "ddiwedd ar yr iaith Gymraeg!" Ffyc mî, anghofwch am raglenni teledu fel Location, Location yn hybu'r mewnlifiad. Codwch garchar yng Nghaernarfon a fyddan nhw'i gyd isio symud 'ma! Dwi'n siwr fod Dafydd Hardy a Berresford Adams yn rhwbio'u dwylo'n awchus!

Ond roedd 'na sylwadau 'callach' - er yr un mor anwybodus - yn cael eu gwneud o ran y Gymraeg. Honnai rhai y byddai codi tai fforddiadwy ar y safle yn beth callach. Ond, i ddechrau, di'm yn bosib codi tai yno, gan fod 'na asbestos ar y safle, a'r unig ffordd i wneud asbestos yn ddiogel ydi un ai ei gario fo o'na - sydd yn amhosib yn yr achos hwn - neu ei adael yn lle mae o a'i selio fo i mewn. Achos wrth symud asbestos mae o'n malurio ac yn gollwng gronynnau mân i'r awyr - a dyna pryd mae asbestos yn lladd pobol, pan mae'n cael ei anadlu i mewn i'r ysgyfaint. Ac o ran 'tai fforddiadwy', gallwch godi hynny liciwch chi ohonyn nhw a fyddan nhw'n da i ddim byd os nad ydi'r gwaith ar gael i bobl lleol allu eu fforddio nhw! Dydio'm yn rocket science, nacdi?

Dim ond bobol gul, ddosbarth canol gyfforddus sydd mor allan o tytsh efo realiti i fethu gweld fod diffyg gwaith - yn enwedig gwaith efo cyflog a sefydlogrwydd digonnol - yn un o'r problemau mwyaf yn y Gymru wledig.

Ac ydi 'tai fforddiadwy' yn fforddiadwy go iawn? Wel, pe tae'r bobol 'ma'n tynnu'u sbectols tywyll am funud ac yn edrych ar y byd go iawn, mi fyddan nhw'n gweld fod 'tai fforddiadwy' yn cael eu gwerthu am £160,000, sydd yn bell o gyrraedd pobl leol - hyd yn oed rhai efo dau gyflog yn dod i mewn i'r cartref. Con llwyr ydi'r busnas 'tai fforddiadwy' 'ma, a dim arall. Canran bach o bob datblygiad sy'n cael ei osod fel tai fforddiadwy, a chael eu gwerthu i bobl o ffwrdd mae nhw yn y diwedd. Ffaith.

Ond dyna fo. Tydi teuluoedd ifanc a gwerin-bobl Cymraeg eu iaith ddim angen swyddi, siwr! Onid ydi pob Cymro Cymraeg yn berchen ei dŷ semi, tri llawr yn swbwrbia, yn yfad te a darllen Golwg, a mynd i capal ar y Sul - a gwrando ar Radio Cymru am weddill yr wythnos?

Lol! Y werin ydi trwch siaradwyr Cymraeg, a nhw ydi ei dyfodol. Er gwaetha ymdrechion clodwiw y werin ddiwylliedig i gynnal diwylliant cynhenid, ac er gwaetha rhagfarnau a snobyddiaeth y dosbarth canol proffesiynol a'u pwyslais rhagrithiol ar ddiwylliant-cyn-cymdeithas, y werin wyllt a'r werin datws achubith yr iaith Gymraeg drwy fyw a gweithio yn ei chadarnleoedd, yn yfad, cwffio a charu tra'n magu teuluoedd trwy gyfrwng y Gymraeg, a chadw'r ysgolion bach trefol i fynd. Dyna pam fod gwaith yn hanfodol bwysig i unrhyw barhad diwylliannol yng Ngwynedd. A dyna pam dwi'n croesawu'r newyddion o Gaernarfon.

Cyfryngau di-asgwrn cefn yn gadael Rhys Williams wingo oddi ar y bachyn

Teithiais i lawr i Lanfair-ym-Muallt ac yn ôl heddiw, a gwrando ar Radio Cymru yr holl ffordd. Adroddodd y bwletin 1 o'r gloch fod Rhys 'Coco y Clown' Williams, darpar ymgeisydd seneddol Llafur yn Nwyrain Caerfyrddin a Dinefwr yn cadw at yr hyn a ddywedodd mewn ymosodiad anhygoel ar y Cymry Cymraeg yng nghylchgrawn Barn. Yn ôl y bwletin, roedd yr erthygl yn honni fod rhai Cymry Cymraeg yn defnyddio'r iaith i wneud siaradwyr Saesneg yn ddinasyddion eilradd, ac yn beio pawb arall am dranc yr iaith tra mai'r Cymry Cymraeg eu hunain oedd yn peidio siarad yr iaith efo'u plant.

I ddechrau, dim 'rhai Cymry Cymraeg' oedd o dan ei lach, ond 'y Cymry Cymraeg.' Yn ail, wnaeth o ddim beirniadu'r Cymry Cymraeg am beidio traddodi'r iaith i'w plant o gwbl (a dim o safbwynt y broblem yma oedd ei erthygl yn dod). Yr unig grybwyll o'r duedd yma ymysg rhai rhieni oedd wrth ymosod ar Keith Davies, Cyfarwyddwr y Bagloriaeth Cymreig, am fynegi tristwch ynghylch y ffaith fod hynny'n digwydd yng Nghwm Gwendraeth. Yn wir, roedd Rhys Williams hefyd yn ffieiddio Cynog Dafis am fynegi yr un fath o ddryswch a siom ynghylch cwpwl o engreifftiau iddo ddod ar eu traws yn ystod ei fywyd. Ymfalchio oedd Rhys Williams fod pobl yn peidio siarad Cymraeg, a bychanu ac ymosod ar Gwynfor Evans am fynegi siom fod Cymro Cymraeg o'r Bala wedi gwrthod siarad Cymraeg ag o am nad oedd ganddo'r amynedd i helpu rhywun ymarfer ei iaith!

Ac yn drydydd, byrdwn ei lith - a theitl ei erthygl - oedd "Dwi'n casau'r Cymry Cymraeg..." Onid dyna be ddylai ein cyfryngau cachlud Cymreig ni fod yn ei adrodd/ganolbwyntio arno? Darpar wleidydd o blaid y llywodraeth yn bytheirio am ei gasineb tuag at y Cymry Cymraeg yn gyffredinol? Sut ar wyneb daear y llwyddodd i grynodeb o fyrdwn ei neges newid cyn gymaint erbyn cyrraedd y tonfeddi, felly?

Ychwanegodd y bwletin y byddai'r dyn ei hun yn cyfrannu i raglen 'Dau o'r Bae' "yn syth ar ol y newyddion." A be gafwyd? Trafodaeth oedd yn ymddangos fel petaent yn trafod erthygl hollol wahanol. Yn wir, roedd y rhaglen fel petai wedi cytuno i gydfynd â strategaeth Rhys Williams o roi fersiwn hollol wahanol o'r hyn oedd wedi ei sgwennu, ac i ehangu (wel, symud, a deud y gwir) y drafodaeth i drafod pwyntiau na wnaeth o yn yr erthygl o gwbl - a hynny mewn ffordd a roddai'r argraff mai'r pwyntiau newydd hyn a ddywedwyd - gan anwybyddu be ddudodd o go iawn, yn llwyr!

O ganlyniad, bu dim rhaid iddo ymateb i'w ddatganiad gwarthus ei fod yn "casau'r Cymry Cymraeg" ac yn "casau cefn gwlad" o'r herwydd. Bu dim rhaid iddo amddiffyn ei honiadau uniongyrchol fod y "Cymry Cymraeg yn gul", yn rhannu meddylfryd y "Seiri Rhyddion", na chynnig tystiolaeth i gefnogi'r honiadau hynny, ac eraill. A ni fu rhaid iddo amddiffyn ei honiadau fod y "Cymry Cymraeg" yn "gyfundrefnol hiliol." (Rhaid dweud yma, imi golli cwpwl o funudau cyntaf y drafodaeth, gan i mi stopio i dynnu chydig o luniau o Lyn Clywedog yn yr eira, felly mae'n bosib i un neu ddau o'r pwyntiau yma gael eu codi wrth agor y sgwrs - ond doedd hi ddim yn edrych yn debyg iawn i fi, o weld ynghylch be oedd y sgwrs yn tindroi o'i gwmpas am weddill y drafodaeth).

Yn hytrach na'r pwyntiau yma, roedd y panelwyr yn trafod honiadau newydd Rhys Williams am "dueddiadau asgell dde" y Cymry Cymraeg (rhywbeth oedd o ei hun yn rhoi'r argraff mai dyna oedd un o negeseuon ei erthygl - ond nad oedd, mewn gwirionedd, yn rhywbeth a ddywedodd o gwbl), a'r 'ffaith' eu bod nhw'n disgwyl i bob Cymro arall fod o'r un farn â nhw am bopeth Cymraeg a thu hwnt, a'r 'ffaith' eu bod nhw'n edrych i lawr ar bobl fel Rhys Williams fel "hanner Cymro" (am nad oedd o'n aelod o Blaid Cymru, ei fod yn dod o dde-ddwyrain Cymru ac wedi ei fagu ar aelwyd ddwyieithog a.y.y.b.).

Mae'n siwr fod 'na rai Cymry Cymraeg yn meddwl felly, fel y mae rhai Cymry di-Gymraeg yn meddwl fod unrhyw un sy'n siarad Cymraeg yn llai Cymro/Cymraes na nhw - a llai human hefyd, fel y mae sawl criw o Gymry Cymraeg sydd wedi eu bygwth am weiddi "Cymru" yn lle "Way-uls" mewn gêm rygbi, neu wedi dioddef trais am siarad Cymraeg yn nhrefi mawr arfordir y gogledd neu ddinasoedd y de - neu'r boi bach 'na gafodd ei lofruddio mewn siop jips yng Nghaerdydd rai blynyddoedd yn ôl, am siarad "that Welsh shit in our fuckin town." I raddau llai eithafol na hynny, onid oes 'na unigolion, o unrhyw garfan, sy'n credu i raddau eidiolegol mewn achos penodol yn tueddu i gyfri rhai sydd ddim o'r un farn â nhw, fel 'pobl rhyfedd', neu 'elynion' hyd yn oed?

Ond nid dilysrwydd, ai peidio, y ddadl orddeallusol a selff-indyljent hon sy'n bwysig. Be sy'n bwysig ydi mai nid dyma oedd Rhys Williams yn ddweud yn ei erthygl o gwbl, waeth sut mae o'n trio sleifio allan ohoni erbyn hyn! (gyda llaw, mae teitl yr erthygl arlein ychydig yn wahanol i'r un yn y cylchgrawn, am rhyw reswm rhyfedd). Yr hyn ddwedodd o oedd ei fod yn casau'r Cymry Cymraeg am eu bod nhw'n gul, yn byw yng nghefn gwlad, yn defnyddio'r Gymraeg i gadw pobl allan ac i droi eraill yn ddinasyddion eilradd, yn Seiri Rhyddion, ac yn gyfundrefnol hiliol.

Pam fod golygyddion rhaglenni materion cyfoes y BBC - sy'n darparu bron pob rhaglen newyddion a gwleidyddiaeth - wastad yn anwybyddu'r gwir yng ngwleidyddiaeth Cymru, ac yn mynnu glynnu at agenda eu meistri Brit-Welsh yng Nhaerdydd a Llundain? Gafodd sylwadau Seimon Glyn am y mewnlifiad Seisnig sy'n trawsnewid diwylliant a hunaniaeth ardaloedd Cymraeg eu iaith, rhyw saith mlynedd yn ôl, ddim eu trin mor ysgafn na'u sgubo o dan y carped - a fydden nhw ddim heddiw chwaith.

Does 'na ddim gwasg na chyfryngau rhydd yng Nghymru. Mae holl staff y BBC yn gorfod arwyddo rhyw gytundeb i beidio tynnu'n groes i'r lein olygyddol, ac adloniant a rhaglenni human interest arwynebol ydi blaenoriaeth y cwmniau annibynnol. O ran y papurau newydd, does 'na ddim newyddiadurwr na newyddiadurwraig sydd yn edrych y tu hwnt i'w pacad pae ar ddiwedd y mis, ac os fysan nhw'n troi eu trwynau tuag at y gwir straeon a sgandalu melltigedig sy'n mynd ymlaen ar lawr gwlad y dyddiau hyn, buan iawn y byddai'r pacad pae hwnnw yr un olaf iddyn nhw'i agor.

A'r cylchgronnau Cymraeg? Mae nhw'n dibynnu ar grantiau gan y gwleidyddion, felly maen nhw o dan anfantais cyn dechrau, ac yn tueddu i gadw at ddarpariaeth uchelael a diogel (Barn), neu, yn achos Golwg, yn amrywio o sebon sunday-supplementaidd ac ailadroddiadau arwynebol o ddatganiadau gwasg y pleidiau a'r cynghorau, i dross gwirioneddol echrydus gan unigolion diddychymyg sydd o leiaf - hyd yn hyn - efo digon o ostyngeiddrwydd i beidio galw'u hunain yn ysgrifennwyr, ond sydd dal efo'r hyfdra i ddigrifio'u hunain fel colofnwyr. (Ac, yn rhyfedd reit - ac yn eironig ar ben hynny - yr un rhai yw'r rhain sydd mor uchel eu cloch yn ei condemniad o'r syniad o sefydlu papur dyddiol safonnol Cymraeg!)

Mae'r hen ystrydeb honno am fadarch - cadwch nhw yn y twllwch a bwydwch gachu iddyn nhw, a mi dyfant yn fadarch bach da - mor ffycin wir!

A son am hynny, edrychwch mewn difri calon ar y cachu mae pobol fel Rhys Williams ac eraill tebyg iddo fo yn y Blaid Lafur Gymreig yn ei fwydo i'w dilynnwyr bach ufudd! A'r cwbl er mwyn mantais gwleidyddol. Achos bwydo'r 'madarch' efo'r cachu yma fod y boblogaeth Gymraeg ei iaith yn ganlyniad prosiect gennynol gan natsis, mewn ogof o dan yr Wyddfa, i gynhyrchu byddinoedd cenedlaetholgar fydd yn byrstio i mewn i gartrefi pob Cymro di-Gymraeg a stwffio copiau o Feibl yr Esgob William Morgan i lawr corn cwac pob un, cyn eu martsio i ffwrdd i'r brainwash camps mewn hen bentrefi meirwon ym Mhen Llŷn, yw'r unig ffordd y mae nhw'n mynd i gadw gwladgarwch greddfol a hunaniaeth cenedlaethol Cymreig y Cymoedd rhag mynegi ei hun yn wleidyddol (fel y gwelwyd yn y Rhondda yn 1999).

Pam da chi'n meddwl fod Aelod Seneddol y Rhondda, Chris Bryant, mor ffiaidd o wrth-Gymraeg ei fod o'n colli cwsg dros gyhoeddiadau Cymraeg ar blatfforms gorsafoedd trên? Pam da chi'n meddwl fod yr AC, Leighton Andrews, yn hoff o ymosod ar "grachach y Taffia Cymraeg eu iaith" sy'n "gorfodi Cymraeg ar y mwyafrif di-Gymraeg", er ei fod o, mewn gwirionedd, yn briod â'r arch-Taffia-Cymraeg-ei-hiaith, Ann Beynon, ac mor gefnogol i'r Gymraeg fel ei fod o wedi ei dysgu yn ddigon da i fod yn rhugl.

Rhethreg a thactegau gwleidyddol ydi o i gyd. Tydyn nhw'u hunain ddim yn coelio'r rwtsh sy'n dod o'u cegau, ond mae o'n ddigon da i'r 'plebs' mae nhw'n ei fwydo fo iddyn nhw.

"Independence? No, wouldn't work, I mean, look at the place, there's nothing here is there?"

Dyna oedd ymateb person o Bontypridd i gwestiwn gan ohebydd newyddion, ar y teledu. Dyma'r math o feddylfryd mae 'The Party' wedi ei feithrin. Dim annibyniaeth barn o gwbl. Ddaru'r person yma ddim meddwl, am eiliad, pam nad oedd 'na ddim byd yma. Ddaru nhw ddim meddwl, 'hold on - canlyniad canrifoedd o ecsploetio Prydeinig ydi fod dim byd yma'.

Cynnal y caethiwed dall yma yw diben Llafur. Politics budr ydi o. Troi Cymry yn erbyn eu cyd-Gymry, er mwyn cadw'r genedl yn rhanedig, a chadw 'bwgan mawr' cenedlaetholdeb rhag agor llygadau a deffro'r werin. Achos mae unrhyw beth y mae'r "Nationalists" yn ei ddweud yn "evil".

Cynnal y status quo yw nod y gwleidyddion Llafur - sydd wedi taflu eu hegwyddorion sosialaidd a dyngarol o'r neilltu er mwyn hunanoneldeb - achos o dan y status quo mae gan y gwleidyddion 'ma yrfa ddiogel a sicrwydd economaidd iddyn nhw eu hunain. Stwffio pawb arall. Dim bwys os ydi Prydain wedi rheibio Cymru o adnoddau cyn dympio'i gweithwyr ar y domen sgrap. Dim bwys os ydi Prydeindod wedi cipio pob gronyn o hunanbarch ac urddas oddi arnom. Ein amddifadu o wybodaeth - dydan ni ddim yn cael dysgu ein hanes, a ddim yn cael y gwirionedd gan y cyfryngau. Yn hytrach, rydan ni'n cael ein bwydo efo propaganda am y Teulu Brenhinol a'n 'hogia ni' yn y rhyfel - yr unig ddau beth sy'n cynnal Prydeindod: y Roials a rhyfel.

Y broblem i'r Llafuriaid gwrth-hunaniaeth Gymreig 'ma ydi fod 'na Gymry sydd o hyd yn gallu meddwl dros eu hunain a gweld trwy'r smocsgrîn. Ac mae gan y neges y gallen nhw'i gyfleu - o'i gyfleu yn effeithiol - y potensial i ryddhau meddyliau'r masses sydd wedi eu indoctrineiddio efo propaganda'r unoliaethwyr. A'r unig ffordd o stopio'r neges honno mewn gwladwriaeth ddemocrataidd ydi trwy bardduo, enllibio, codi bwganod a chreu rhaniadau - ynysu'r neges a'i chadw mor bell â phosib o galonnau'r mwyafrif. Gwneud i'r syniad ymddangos mor ffiaidd a phosib, ac yn fygythiad i fodolaeth - i Gymreictod - y mwyafrif di-Gymraeg.

Yr unig bobl sy'n defnyddio'r iaith fel arf, felly, yw'r gwleidyddion budr yma. Yr unig bobl sy'n ei defnyddio i gadw pobl yn eu lle, yw'r gwleidyddion yma - a chadw eu pobl eu hunain yn eu lle! Yr unig bobl sy'n defnyddio'r iaith i greu dinasyddion eilradd yw'r gwleidyddion yma. Dinasyddion eilradd o'r Cymry Cymraeg (chaiff yr ardaloedd Cymraeg eu iaith ddim yr hawl i osod rhywfaint o'r farchnad dai newydd i bobl sydd wedi byw yn yr ardal am hyn a hyn o flynyddoedd, fel mae nhw'n ei wneud mewn rhannau o Loegr, a hynny oherwydd ein bod yn siarad iaith wahanol - sydd yn handi i Llafur ddefnyddio'r cerdyn ieithyddol i waldio Plaid Cymru efo hi yn y maes cynllunio a thai - felly rhaid i ni'r Cymry Cymraeg jysd symud allan neu sticio i'n hofeli bach tamp a thywyll) a'r di-Gymraeg gan mai cadw'r di-Gymraeg yn pleidleisio dros gadw'r status quo fydd yn eu cadw nhw mewn cylchdro ffiaidd o dlodi ac anobaith ar waelod y domen sgrap Brydeinig yw eu nod. Dinasyddion eilradd yw'r Cymry i gyd.

Dydi hi ddim yn gyd-ddigwyddiad fod Rhys Williams wedi codi hyn rwan, fel mae cynnwys yr LCO Iaith yn cael ei drafod. Mae nhw'n gwybod fod 'na garfan helaeth o bobl y Cymoedd sydd wedi byw eu bywydau yn 'The Party' ac sy'n mynd i lyncu popeth mae 'The Party' yn ddweud wrthyn nhw. Os yw Rhys Williams yn credu fod Cymry Cymraeg y Gymru Wledig yn gul ac unllygeidiog, o leia mae gennym ni annibyniaeth barn. Wedi'r cwbl, yng nhefn gwlad mae pobl yn dweud wrth y mul be i wneud a mae o'n ei wneud o, tra yn y cadarnleoedd Llafur ymddengys mai'r mulod sy'n rhoi yr ordors.

Achos mewn difri calon, petai unrhyw un yn meddwl yn rhesymegol am y peth, fyddai unrhyw un yn credu'r holl ofergoeliaeth sy'n cael ei bedlo gan y mulod 'ma? Jysd fod pobol yn digwydd bod yn siarad iaith wahanol, mae nhw'n rhyw fath o fygythiad, yn elitists, ac i fyny i bob math o ddichell a chynllwyn i ddwyn swyddi ac eneidiau pawb yn y wlad. Ond dyna fo, mae unrhyw beth yn bosib pan da chi wedi amddifadu pobl o'u hanes, ac yn rheoli'r newyddion mae nhw'n ei dderbyn.

Fel mae'r Unoliaethwyr yn chwe sir gogledd Iwerddon yn fwy Prydeinig na fu'r Saeson erioed, yma yng Nghymru mae gennym garfan fawr o'r boblogaeth sy'n fwy imperialaidd, anoddefgar a 'Seisnig', tuag at ddiwylliant lleiafrifol na fu'r rhan fwyaf o Saeson ers amser maith bellach. Does 'na ddim lleiafrif yn y D.U. sy'n cael ei drin fel cocyn hitio heb unrhyw reswm cyfiawn gan wleidyddion ac aelodau blaenllaw eraill o'r Sefydliad, na'r lleiafrif Cymraeg ei iaith. Mae'r gormes yn llai eithafol, ond mae'r tactegau a rhethreg gwleidyddol yn debyg iawn i'r rhai ddefnyddiwyd yn erbyn y mudiad hawliau sifil yn yr Unol Daleithiau yn y 60au. Cyhuddo, pardduo, lledu celwyddau a sibrydion er mwyn bwydo rhagfarnau a chynnal rhwygiadau cymdeithasol, lledu casineb ac anoddefgarwch er mwyn troi'r mwyafrif yn erbyn y lleiafrif - a thrwy hynny dwyn llais democrataidd y lleiafrif - er mwyn eu hynysu ddigon i allu eu trin nhw fel y mynnent heb wich o gondemniad gan y mwyafrif.

Mae'n anhygoel credu, a ninnau yn cyrraedd diwedd degawd gyntaf yr unfed ganrif ar hugain, mewn oes o gyfryngau torfol sy'n ein rhoi mewn cysylltiad â phob math o ddiwylliannau o dros y byd, fod y ffaith fod 'na gymunedau Cymraeg naturiol - dwyieithog a chynhenid - yng Nghymru, yn achosi'r ffasiwn ddrama!

Eira'n cuddio popeth: y ffyrdd, y caeau, y credit crynsh a Gaza

Diddorol. Am 1 o'r gloch bore ddoe adroddodd newyddion World Service y BBC fod Israel wedi dechrau ymosod ar Gaza eto, yn dilyn ymosodiadau rocedi gan Hamas (os y gellir credu unrhyw beth mae'r BBC yn ei ddweud y dyddiau hyn). Ond ar ôl iddi wawrio, y cwbl gafwyd ar bob rhaglen a bwletin newyddion, o fore gwyn tan nos, bron, oedd stori'r Eira Mawr. Dim smic am y gwaed oedd yn cael ei golli eto, draw yn Gaza, heb son am y credit crynsh. A mae hi run fath heddiw.

Da ni wedi arfar efo'r hysteria cyfryngol bob tro mae 'na chydig o ffyrdd yn cau oherwydd y stwff gwyn, erbyn hyn, a rydan ni'n licio wfftio'r holl beth efo, "be sy'n bod ar y wlad 'ma, mymryn o eira a mae hi'n drychineb cenedlaethol!" ac "doedd 'na'm ffys fel hyn ersdalwm, ac oedd eira ersdalwm yn fwy, yn dewach, yn oerach, yn wynnach ac oedd yn para am byth!"

Ond dim ond ddoe nes i ddechra meddwl am hyn yn iawn. Mi oedd 'na fwy o eira ersdalwm, ac mi oedd o'n fwy a thewach, ac yn para am dipyn mwy na cwpwl o ddyddia. Dydi'r ychydig rydan ni'n gael y dyddia yma'n ddim byd o'i gymharu. Felly dydan ni ddim yn llai abl i ddelio efo'r peth erbyn heddiw, a dydi o ddim yn achosi problemau nad ydan ni wedi delio efo nhw o'r blaen.

Felly pam yr holl ffys? Ai'r cyfryngau sy'n creu'r ffys - ac yn cymryd mantais o dechnoleg newydd, live feeds, a'r ffaith fod gan bawb gamera ar eu mobeil ffôns, wrth greu'r ffys hynny - er mwyn claddu newyddion drwg ar ran y llywodraeth?

Mae o'n ddigon posib.

Ond be sy'n bendant ydi fod ymdriniaeth sensasiynnol y cyfryngau o bob storm eira, yn bwydo'r 'panig' cyhoeddus, mewn ffordd nid anhebyg i'r panig mae'r llywodraeth yn ei ledu am derfysgwyr Islamaidd yn llechu yn ein mysg, er mwyn dychryn pawb i dderbyn cardiau ID y Big Brother State.

Achos y peth ydi, o ran perthansedd i nifer y boblogaeth, nifer y ffyrdd, niferoedd cartrefi a ffactoriau, a nifer y ceir ar y ffyrdd, mae'r lefelau o ddamweiniau, ffyrdd a gweithleoedd yn cau, ac ati, yn llai pan fo eira heddiw nag erstalwm. Y gwahaniaeth heddiw ydi'r holl dechnoleg yn bwydo'r cyfryngau efo lluniau a ffilmiau o'r llanast.

Y canlyniad ydi y wlad yn dod i standstill. Neu, felly ydi'r argraff mae rhywun yn ei gael. Mae'r ffaith fod pob ysgol yn cau wrth weld chydig o blu'n disgyn yn ddigon i greu'r argraff hynny, ac os oes strategaeth o du'r Sefydliad i hybu'r hysteria, yna mae'r ffaith fod yr ysgolion yn cau yn siwr o fod yn fel ar eu bysedd nhw.

Y 'ffycin Americans' (sori, ddarllenwyr o wlad y rhydd) ydi'r bai am yr ysgolion yn cau, wrth gwrs. Nhw a'u suing culture - hwnnw sydd wedi croesi'r dŵr mawr a llenwi'n sgriniau teledu efo cawodydd o hysbysebion gan gwmniau 'where there's blame there's a claim'. Mae awdurdodau addysg bellach yn gweld perygl o anaf a gwŷs gyfreithiol ymhob twll a chornel o'r iard. Mae nhw hyd yn oed wedi gwahardd concyrs, ffor ffyc's sêcs! Rwan, mae'r obsesiwn yma efo Iechyd a Diogelwch, ynghyd â natur famol y wladwriaeth fwyaf biwrocrataidd yn y byd, yn golygu fod rhaid i staff gau'r ysgolion ar y golwg cyntaf o rew neu bluen eira.

Pan oeddan ni'n yr ysgol ersdalwm - os oedd y bws yn llwyddo i'n cael ni yno, ar ôl sglefrio i lawr rhiwiau'r ardal (I kid you not!) - roeddan ni'n cael rhwydd hynt i sglefrio i lawr rhiwiau'r iard, ar yr eira oeddan ni wedi'i wasgu'n galed i wneud rhew. Mae hynny wedi ei wahardd erbyn heddiw, a rhwng hynny a'r gwaharddiad ar goncyrs, waeth i'r ysgolion gau o Orffennaf i Ebrill beth bynnag achos does 'na ddim uchafbwynt arall yn nhymorau'r hydref a gaeaf.

Be sy'n mynd ar fy nhethi swmpus, fodd bynnag, ydi fod pob rhaglen radio yn y bore yn gwneud dim byd ond rhestru enwau pob ysgol sydd wedi cau, drosodd a throsodd a throsodd hyd syrffed. Dau gant a hannar o'nyn nw bora 'ma ar Radio Cymru! Roeddan nhw'n dal i ddarllan rhestrau am hannar awr wedi naw! Siawns fod pawb yn gwybod fod yr ysgol wedi cau erbyn hynny, ar ôl cyrraedd cyn naw o'r gloch a gweld efo'u llygaid eu hunain!

Be sy'n mater efo cael yr athrawon i ffonio'r rhieni i fyny? Mae ganddyn nhw rifau ffôn pob un. Fysa fo'm yn cymryd llawer, hyd yn oed os fysan nhw'n gorfod ffonio pob un yn unigol. Be arall mae'r athrawon yn mynd i wneud, heb fod 'na blant i'w dysgu?

Wedi deud hynny, efallai fod gwrando ar y rhestrau diddiwedd o enwau ysgolion yn fwy difyr na gwrando ar y ddarpariaeth wreiddiol.

Lemon i arwain ymgyrch chwerw

Daeth yn amlwg, y dydd o'r blaen, sut fath o ymgyrch y mae'r Blaid Lafur am ei hymladd yn eu 'sêt targed' Dwyrain Caerfyrddin a Dinefwr yn yr Etholiad Cyffredinol Prydeinig nesaf. Chwarae'r cerdyn iaith unwaith eto yw eu bwriad - yr hen dacteg fudr a chwbl gywilyddus honno sy'n fwriadol greu rhwygiadau, a chasineb o du siaradwyr Saesneg tuag at eu cyd-Gymry Cymraeg-iaith-gyntaf. Hybu celwyddau, mythau ac ofergoeledd er mwyn rhannu cenedl a creu anoddefgarwch, a throi pobl yn erbyn ei gilydd er mwyn dim mwy na mantais gwleidyddol hunanol: y math o beth mae pennaethiaid llwythi a charfannau'r byd annatblygiedig yn ei wneud yn feunyddiol.

Ydyn, mae'r Blaid Lafur yn amlwg yn hollol ddesbret. Mae nhw'n gwybod fod talcen caled ganddyn nhw i guro Adam Price, Plaid Cymru, mewn cwffas deg felly mae nhw'n troi at eu strategaeth diegwyddor o fwydo ar ragfarnau'r anwybodus, a lledu gwenwyn - y tactegau y mae ganddyn nhw gymaint o brofiad o'i defnyddio (yn llwyddiannus iawn mewn rhai ardaloedd yng nghymoedd diwydiannol y de-ddwyrain).

Desbret, ia. Achos pwy mae nhw wedi'i ddewis i arwain yr ymgyrch chwerw hon? Neb llai na'r lemon mwyaf y gallan nhw'i ffendio. Ia, lemon - yn yr ystyr ei fod o'n sur a chwerw ac, yn fwy na hynny, yn yr ystyr ei fod o'n rêl clown. Oherwydd, eu hymgeisydd fydd Rhys Williams, gŵr sydd, o weld ei ymgais bathetig i gig-startio'r ddadl ieithyddol yn y rhifyn cyfredol o Barn, yn dod drosodd fel rhywun nad yw'n ffit i lenwi swydd mewn syrcas heb son am sefyll fel cynrychiolydd cyhoeddus. A deud y gwir, mae ei rant yn nhudalennau'r cylchgrawn yn gwneud i rywun amau fod ganddo broblemau deallusol a meddyliol dwfn a difrifol, ac fod ganddo ddiffyg mawr mewn synnwyr cyffredin a rhesymeg.

Iaaabwwww!

"Dwi'n casau'r Cymry Cymraeg," meddai Rhys 'Coco' Williams. Gosodiad rhagfarnllyd digon peryglus ynddo'i hun (dychmygwch rhywun yn datgan ei fod yn casau Saeson, er engraifft), heb son am un cyffredinol, ymosodol ac atgas. Y rheswm am hyn, meddai, yw am fod y Cymry Cymraeg mor gul eu meddyliau. Dwn i ddim os ydi o'n cyfri ei hun yn hynny o beth, er, mae'n trio egluro mai aelwyd a magwraeth dwyieithog gafodd o (sydd, os ydych yn meddwl am y peth y tu hwnt i 'un rhiant iaith Gymraeg ac un iaith Saesneg', yn rhywbeth y mae pob Cymro Cymraeg yn ei gael o ystyried ein bod yn cael addysg Saesneg o bedair oed ymlaen), fel pe tae hynny'n ei wneud yn berson mwy goleuedig na Chymry Cymraeg a gafodd Saesneg wedi'i stwffio i lawr eu gyddfau fel ail iaith orfodol.

Go brin ei fod o'n berson goleuedig, fodd bynnag, os yw o ddifri efo'r hyn mae'n geisio'i ddweud. Mae ei rant yn un o'r engreifftiau mwyaf o gulni bigotted a ddarllena unrhyw un yn y Gymraeg - ben ac ysgwydd uwchben unrhyw engraifft chwerthinllyd o fregus o gulni y mae'n mynnu sy'n bla ymysg y Cymry Cymraeg.

Mae'n arwydd o'r diffyg cysondeb, rhesymeg a hygrededd ei ddadl (heb son am ddiffyg deallusedd o realiti demograffyddol yr iaith) pan fo'n trio cyplysu'r Cymry Cymraeg - a'u culni - efo cefn gwlad (achos mae'n casau cefn gwlad, meddai, gan ei fod yn llawn o Gymry Cymraeg cul). Anghofiwn am ei gymhelliad gwleidyddol i droi pobl y dref ddiwydiannol 'iaith Saesneg' yn erbyn 'hambôns Cymraeg', am funud, ac edrychwn ar y pwynt penodol y mae'n honni - sef bod y Cymry Cymraeg cefn gwlad (yr ardaloedd Cymraeg) yn bobl gul a mewblyg.

Mae 'na fewnblygrwydd ymhob carfan o'r boblogaeth, boed wledig Gymraeg neu drefol 'Saesneg'. Gan amlaf mae'r mewnblygrwydd hwnnw'n ganlyniad anwybodaeth digon diniwed, yn enwedig yn rhai o'r ardaloedd mwyaf ynysig, a phrin iawn yw'r engreifftiau o'r 'culni' yma n berwi drosodd i anoddefgarwch fel y gwelwn yn yr ardaloedd trefol yn ddyddiol. Yno, cawn ragfarnau llawer mwy eithafol ac ymosodol - rhagfarnau sydd yn aml wedi eu lledu a'u hybu gan rai o'r gwleidyddion mwyaf cul ac anoddefgar ar y ddaear. Ond mae dweud fod y Cymry Cymraeg yn fwy cul nag unrhyw garfan arall yn osodiad hollol anaeddfed, a phlentynaidd o anwybodus.

Dwn i'm os ydi Rhys Williams yn ymwybodol fod 'na drefi ac ardaloedd diwydiannol a threfol iawn eu naws yn y Gymru Gymraeg, ond mi ddylai o fod. Dylai hefyd wybod fod rhan fwyaf o'r Gymru wledig bellach yn ardaloedd Saesneg eu hiaith - a llawer ohonyn nhw wedi bod felly ers cenhedlaethau. Dylai ddeall hefyd fod Cymry Cymraeg yn cyfrannu i bob maes diwylliannol, academaidd, amgylcheddol, dyngarol a rhyngwladol dan haul - o bosib yn llawer mwy, fesul maint y boblogaeth, nag unrhyw garfan arall o gymdeithas ym Mhrydain. Mae dylanwad y capeli, hefyd, yn gryfach yng nghefn gwlad heddiw, ac mae'r ddysgeidiaeth o oddefgarwch a charu cyd-ddyn yn elfennau canolog yn natur diwylliant cynhenid yr ardaloedd hynny. Na, tydi'r genhedlaeth iau ddim wedi'u dylanwadu cymaint gan y capeli, ond mae'r genhedlaeth iau yn eangfrydig eu meddylfryd diolch i ddylanwad cyfryngau torfol a diwylliant poblogaidd rhyngwladol, a'r colegau y mae nhw'n fynychu yn eu miloedd. Mae'r genhedlaeth iau hefyd, yn symud allan o'u cynefin yn eu miloedd - i Gaerdydd neu ddinasoedd Lloegr, i Ewrop a thu hwnt (does ond rhaid cael cipolwg sydyn ar Facebook i gael cadarnhad o hynny). Go brin fod hyn yn arferion carfan o bobl sydd o gefndir cul eu meddwl! Yn wir, mae'r agweddau anoddefgar a rhagfarnllyd sydd yn treiddio i mewn i feddylfryd rhai o bobl yr ardaloedd gwledig Cymraeg yn dod trwy gyfrwng yr ochr dywyll i gyfryngau torfol a diwylliant poblogaidd rhyngwladol. Fel y mae ymysg cymunedau Saesneg eu iaith, boed yn wledig neu beidio.

Ond anghofiwn be mae Rhys Williams yn, neu ddim, yn ymwybodol ohono. Awn yn ôl at be mae o'n ddweud yn Barn. Achos, arwydd pellach o ddiffyg hygrededd ei safbwynt ydi'r 'engreifftiau' y mae'n eu cyflwyno i gefnogi ei osodiad fod y Cymry Cymraeg yn gul, mewnblyg ac anoddefgar. Yn wir, o'u darllen, mae rhywun bron a theimlo piti dros y clown.

Rasbri

Y cyntaf yw cyfeiriad at sylwadau y mae Cynog Dafis yn ei wneud yn ei hunangofiant, Mab y Pregethwr. Wrth drafod effeithiau prosesau cymdeithasol ar yr iaith Gymraeg (yng ngoleuni ei fagwraeth ac, am wn i, wrth egluro ei ddeffroad gwleidyddol fel cenedlaetholwr diwylliannol), mae Cynog Dafis yn son iddo fynd i aros efo ffrindiau teuluol yn Aberaeron (y bastiwn o Seisnigrwydd ag oedd y lle yng nghanol y ganrif ddwytha, cofiwch!) pan yn bymtheg i un ar bymtheg oed. Sonia wedyn, am ei syndod o weld fod y ffrindiau teuluol hynny - un Cymraeg ac un Saesneg ei iaith - yn magu'u plentyn yn uniaith Saesneg, am fod y tad Cymraeg ei iath yn credu y byddai'r plentyn yn pigo'r Gymraeg i fyny yn y stryd a'r ysgol, fel y pigodd ef y Saesneg i fyny. Pwynt Cynog Dafis oedd mai nid felly y bu, gan nid felly mae pethau'n gweithio pan mae iaith leiafrifol, o statws answyddogol yn cystadlu yn erbyn iaith wladwriaethol ryngwladol fel Saesneg. A'r awdur yn ei flaen i fynegi ei syndod at agweddau rhannau eraill o'r wlad tuag at ddefnydd y Gymraeg, wrth son am ddechrau gweithio fel athro yng Nghwm Tawe, pryd oedd athro arall o gefndir Cymraeg, oedd wedi priodi merch ddi-Gymraeg o Gaerdydd, yn cael 'poenau cydwybod' am ei fod yn magu'i blant yn uniaith Saesneg.

Ymateb a sylwadau digon naturiol person dwyieithog o gefndir Cymraeg (Cynog Dafis) i weld pobl yn gollwng un iaith yn gyfangwbl, ddwedwn i. Doedd dim beirniadaeth yn agos i'r hyn sgwennodd o - yn wir, mae o'n enwi'r pobl yma i gyd, fel ffrindiau. Ac o gofio fod Cynog Dafis o bawb yn ddyn â meddwl craff sy'n ymwybodol o'r prosesau cymdeithasol hanesyddol sy'n achosi'r agweddau yma tuag at y Gymraeg, gellir derbyn fod ganddo berffaith hawl i sylwebu a defnyddio profiadau personol wrth wneud hynny. Hunangofiant oedd y llyfr, wedi'r cwbwl!

Fflabalabaloba

Mae'r ail engraifft mae Rhys Williams yn ei gynnig i ni yn boenus o embarasing. Cyfeiria at gofnod byr mewn llyfr arall - cofiant Gwynfor Evans gan Rhys Evans - cofnod y mae'n ei ddisgrifio fel "campwaith gwirioneddol ddoniol". Cyfeiria at fynegiant siom Gwynfor (y symbol mwyaf o anoddefgarwch ers Hitlar, cofiwch!) o gyrraedd Aberystwyth i fynychu'r brifysgol, wedi edrych ymlaen i gael ymarfer ei Gymraeg - gan mai gŵr o'r Barri oedd Gwynfor, gyda llaw, nid o gefn gwlad y Gymru Gymraeg - a chael ei dywysydd o Gymro Cymraeg a hannai o'r Bala yn gwrthod siarad Cymraeg efo fo am nad oedd ganddo amynedd i helpu rhywun ymarfer ei Gymraeg.

Ew, ia. Rhag dy gywilydd di Gwynfor, y natsi!

"Chwarae teg i'r hogyn di-flewyn-ar-dafod o'r Bala," medd Rhys Williams. "Doedd dim 'poenau cydwybod' yn ei bigo ef."

Fflobalobalob

Chwarae teg, mae Coco wedi pori drwy hanes mwy diweddar i gael ei drydedd engraifft o gulni'r Cymry Cymraeg. 2006 yw'r flwyddyn, a Keith Davies, Cyfarwyddwr y Bagloriaeth Cymreig yw'r cocyn hitio, am iddo ddigwydd cyfeirio, ar raglen Taro 9, at y sefyllfa drist (achos trist yw colli unrhyw iaith, heb son am ei lladd gan ei siaradwyr ei hun) fod rhieni Cymraeg eu iaith Cwm Gwendraeth yn magu eu plant yn Saesneg - sefyllfa sydd, yn anffodus, yn wir yn rhai o drefi mwyaf Gwynedd, hyd yn oed. Dylet fod o flaen dy well yn yr Hague, Mr Davies!

Cabejis

Y bedwaredd engraifft sydd gan y clown diweddaraf i dywyllu llwyfan gwleidyddiaeth hunanfflangellol ein gwlad fach wallgo, yw un o 2008 (mae Coco bellach wedi cyrraedd y presennol - bron iawn). Grupenfuhrer Caryl Parry Jones, yr arch gefngwladwraig gul (sy'n byw yn nyfnderedd mynyddig Caerdydd, ers blynyddoedd maith) sy'n ei chael hi, a hynny am godi cwestiynnau am safon Cymraeg plant yn yr ardaloedd traddodiadol Cymraeg. Fel y gŵyr pob rhiant yn yr ardaloedd hynny - yn fy nghynnwys innau a fy ngwraig - a phob athro ac athrawes, mae hyn yn un o'r problemau mwyaf sy'n wynebu'r Gymraeg fyw. Mae'r safon yn ymylu ar ddirywio i fratiaith mewn sawl ardal - wedi mynd y tu hwnt i iaith lafar, gan wneud i ffwrdd â threiglo'n gyfangwbl ac yn cynnwys geiriau Saesneg am bethau mor gyffredin a 'bys', 'bawd' a 'brawddeg'! Mae'n sefyllfa drist, wir, ddifrifol, ac un y gellir ei hosgoi. Beth sydd mor gul mewn codi'r mater, duw yn unig ŵyr. Ond efallai fod hyn yn rhywbeth sy'n ddigri, neu od, ym myd bach gwyrdroedig y bonwr Williams. Druan o addysg yn Sir Gâr os enilla'r llwdwn yma'r etholiad - sy'n codi cwestiynnau dybryd am ei allu a'r gymhwyster i lenwi swydd gyhoeddus.

Slepjan!

A'r ffwlbri rhagrithiol yn ei flaen, gyda'n lemon annymunol yn rantio am athrawon Cymraeg yn "trio Cymreigio plant bach amrwd y de a'r gogledd-ddwyrain" - fel tasa pawb yn nghefn gwlad y Gymru Gymraeg yn bobol barchus, breintiedig a chyfforddus, dosbarth canol efo digon o amser ar eu dwylo i loddesta ar eu purdeb diwylliannol. Druan ag o, yn ceisio mentro i fyd gwleidyddiaeth heb y gronyn lleiaf o ddealltwriaeth o natur y wlad y mae'n byw ynddi. Ac ydi, mae o'n codi'r hen swejan honno am y Cymry Cymraeg yn 'defnyddio'u iaith i gadw pobol allan'. Yn union fel y Ffrancwyr a'r Eidalwyr, efallai, neu'r Saeson eu hunain?

Pan fo Sais yn dweud pethau hurt fel hyn - fel yr hen sgwarnog honno am y Cymry'n troi i siarad Cymraeg pan mae'n cerdded i mewn i dafarn - mae'n cael ei ddilorni a'i watwar am fod mor sarhaus-anwybodus a haerllug. Ac wele, Gymro Cymraeg yn gwneud yr union run peth! Welodd unrhyw un y fath bathetigrwydd, a'r fath ymdrech druenus i sgorio pwyntiau gwleidyddol erioed? Hyd yn oed yn ôl safonnau'r Blaid Lafur!

Sblat!

"Yn wir, mewn llawer cymuned Gymraeg mae ethos y Seiri Rhyddion yn rhemp trwy'r gymdeithas drwyddi draw," meddai Coco wrth ddatgan yn hyderus fod Cymry Cymraeg yn defnyddio'r iaith i gadw pobol "yn eu priod le." A'r lle hwnnw, "wrth reswm," medda fo, ydi "sawl gris yn is na nhw!" Anwybyddwn y ffaith i Coco fod yn agos iawn at greu cynghanedd yn y frawddeg olaf 'na, gan y gallwn fod yn eitha sicr mai damwain oedd hynny. Ond tra bod y Seiri Rhyddion a'u tebyg yn ffenomen fyd eang, a chyn gryfed yn y dinasoedd ac y mae nhw yng nghefn gwlad, neu'r darn bach o dir lle mae'r Cymry Cymraeg yn y mwyafrif, annoeth ac anheg fyddai ceisio dweud fod mwy ohonynt fesul nifer y boblogaeth yn y Gymru Gymraeg. Oherwydd, yn gyntaf, byddai rhywun yn meddwl fod ardaloedd tenau eu poblogaeth efo llai o ffynniant economaidd, fel cefn gwlad, yn tueddu i fod â llai o wŷr busnes ac uchel-swyddogion llywodraeth leol a chyfreithiol nag ardaloedd mwy llewyrchus a dwys eu poblogaeth. Ac yn ail, mae'r Seiri Rhyddion yn sefydliad gudd, felly pwy all ddweud un ffordd neu'r llall? A phe bynnag fyddo'r gwir, holl ethos y Seiri ydi edrych ar ôl y lleiafrif o'r boblogaeth sydd yn gyd-aelodau. Sut felly, all y Cymry Cymraeg i gyd fod yn rhan o'r 'cynllun mawr' yma?

Doh!

Aiff yr un ymosodiad o'r fath hon o du'r giwed gywilyddus yma oddi fewn i Lafur heibio heb gyplysu'r 'cadw pobl allan' ac 'yn eu lle' hyn â hiliaeth - waeth pa mor fregus yw'r cysylltiad. Ond prin iawn ydan ni'n gweld ymdrechion mor dila â'r berl nesaf gan Coco Williams, pan nad oes unrhyw fath o gysylltiad o gwbl: "Yn adroddiad Macpherson ar lofruddiaeth Stephen Lawrence, cafodd Heddlu'r Met yn Llundain eu cyhuddo o hiliaeth gyfundrefnol - hynny yw, roedd yr hiliaeth mor gynhenid a dwfn fel nad oedd y sefydliad yn ymwybodol o'i fodolaeth."

Mae 'na fewnblygrwydd ymhob cymuned, fel y dwedais yn gynharach, a mae hwnnw wastad yn fewnblygrwydd cyfundrefnol (o ddilyn y diffiniad a gynigir o'r term, uchod). Ond tra y gellir derbyn fod 'na ambell i deulu go anghyffredin yn trigo yn nyfnderoedd Ceredigion, Meirionnydd, Pen Llŷn neu Sir Fôn, mae'n mynd gam yn rhy bell i ddisgrifio pobl cefn gwlad fel hil arwahan!

Cyfeiliorni

Ydi, mae'n anodd credu fod darpar ymgeisydd seneddol yn gallu arddangos diffyg dealltwriaeth mor sylfaenol o realiti. Hyd yn oed yng ngwyneb eithafiaeth gwrth-Gymraeg rhai o'i gyd-aelodau yn y Blaid Lafur, mae diffygion proffesiynol Rhys Williams yn syfrdannol. Yn wir, mi fyddai rhai yn amau ei iechyd meddyliol yn gyfangwbl.

"Darllen llyfrau Cynog Dafis a Rhys Evans, a gwrando ar Keith Davies ar y teledu" a roddodd iddo'r "prawf gwrthrychol bod sail i'r farn roeddwn i'n ei choleddu am gefn gwlad. Cyn hynny ofnwn fy mod yn cyfeiliorni."

Sori, Coco, does dim byd wedi newid. Ti'n dal yn ffycin boncyrs.

Paranoid seicosus?

Efallai na ddylien ni chwerthin ar ebychiadau'r ffŵl yma. Efallai fod ganddo nam ar ei feddwl, wedi'r cwbl. Mae'n mynnu fod "Cymry Cymraeg cefn gwlad yn defnyddio'r iaith Gymraeg fel arf," (drwy ddigwydd bod wedi eu geni a'u magu yn ei siarad, am wn i) a hynny "naill ai i gau pobl allan neu er mwyn eu gwneud nhw'n ddinasyddion eilradd."

Mae'r realiti'n dra gwahanol, achos y profiad mwyaf cyffredin yn y Gymru Gymraeg ydi fod y Cymry'n plygu drosodd fel stwffwls i blesio unrhyw fewnfudwyr unieithog sy'n ymuno a'r gymdeithas, sefydliad, pwyllgor, cyngor, grwp gweu neu beth bynnag lleol. Sydd dipyn yn wahanol i bolisi plaid Rhys Williams o orfodi mewnfudwyr (sydd ond yn lleiafrif pitw o'r boblogaeth) i Brydain i ddysgu Saesneg. Ym myd ffantasi Rhys Williams, mae'r Gymru Gymraeg yn cael ei llywodraethu gan juntas Cymraeg eu iaith holl-bwerus sydd â rheolaeth dros bob agwedd o fywyd.

Y gwir ydi fod unrhyw arf yn da i ddim byd heb y gallu neu'r grym i'w ddefnyddio. Mae'n anodd credu, unwaith eto, fod darpar ymgeisydd seneddol yn credu y gall lleiafrif diwylliannol difreintiedig, di-lais a di-rym oddi fewn i leiafrif bach iawn mewn unrhyw wladwriaeth, wneud y mwyafrif ymrymedig yn ddinasyddion eilradd! Y mwyafrif hwnnw sy'n siarad iaith swyddogol y wladwriaeth, yn mwynhau rhyddid diwylliannol ac economaidd, heb orfod gwynebu unrhyw fygythiad cymdeithasol na diwylliannol i'w hunaniaeth na bodolaeth fel carfan o gymdeithas.

Complecs

Yn ddwfn yng nghrombil rant Coco Williams mae cliw bach i allu deall y casineb yma mae'n deimlo tuag at Gymry Cymraeg cefn gwlad. Wedi egluro ei fod wedi byw, erbyn hyn, yng ngorllewin Cymru am chwarter canrif, mae'n datgan mai'r peth olaf fyddai'n licio bod ydi "bachan cefen gwlad," ac â yn ei flaen i esbonio mai o gefndir cefn gwlad oedd ei rieni, er iddo gael ei fagu yn Ynys-y-bwl yn ne-ddwyrain Cymru. Ai rhyw fath o gomplecs sydd ganddo felly, yn codi o berthynas cymhleth rhyngddo a'i dad? Dwi'm yn trio bod yn bersonol, dim ond dyfalu, achos mae'r berthynas love/hate honno rhwng tad a mab yn ffenomen digon cyffredin yn ein cymdeithas.

Yn sicr mae ei gasineb at Gymry Cymraeg cefn gwlad yn ddi-sail ac afresymol. Cymaint felly, fel y gofynnodd ei dad iddo, pan oedd yn hogyn ifanc yn Ynys-y-bwl, de-ddwyrain Cymru, "pam oedd o mor gas pan mae'n son am gefn gwlad?"

Hwyrach fod rhywun - dim ei dad, gobeithio - wedi ei orfodi fo i fyta cachu dafad rhywbryd, wrth fynd am bicnic mewn parc yn y cymoedd? Duw â wyr. Ond, i roi heibio'r jocian am funud, mae'r ffaith i'w dad o ofyn y cwestiwn - a Rhys bach, bryd hynny, heb fod yn byw yng nghefn gwlad - yn awgrymu'n gryf fod ei gasineb at gefn gwlad yn un oedd yn seiliedig ar ragfarn llwyr, yn hytrach na phrofiad.

Os felly, Rhys Williams - y lemon newydd ar y bloc - yw'r unig berson yn y ddadl hon y gellir dweud yn sicr fod culni yn rhan canolog o'i wneuthuriad.

Os bydd Coco yn dal yn ymgeisydd pan ddaw'r etholiad heibio, yna alla i ddim ond edrych ymlaen i weld Adam Price yn rhoi trwyn coch iawn i'r clown.

Y 'Welsh Not' newydd?

Siarad efo'r plant heddiw, a dyma nhw'n deud nad oedd 'na ffasiwn air a 'toddi'. Cadarnhaodd y wraig, sydd bellach yn gweithio fel support mewn ysgol gynradd, fod ysgolion yn dysgu plant i beidio dweud 'toddi', gan mai 'ymdoddi' ydi'r gair iawn!

Wel ffyc mi!

"Ond mae o yn y geiriadur!" medda fi. Ac mae o 'fyd! A dim jesd yn y geiriadur newydd, ond yn yr hen un! Dwi'n dallt mai o 'ymolchi' rydan ni'n cael y gair 'molchi' ar lafar, fel mae 'pincio' a 'gwrthod' wedi dod o 'ymbincio' ac 'ymwrthod'. Ond o leia mae 'ymolchi' yn dal i gael ei ddefnyddio fel gair byw mewn rhai ardaloedd, ac mewn barddoniaeth a llenyddiaeth. Ac mae 'molchi' yn fwy o amrywiad llafar nag ydi 'toddi', sydd bellach yn ran o'r Gymraeg dderbyniedig.

Ond tydi geiriau fel 'ymwisgo' ac 'ymsythu' ddim yn eiriau cyfarwydd i ni erbyn heddiw, achos mae nhw wedi esblygu - fel mae ieithoedd wedi esblygu drwy'r oesoedd - i 'gwisgo' a 'sythu', fel mae 'ateb' wedi dod o 'ymateb', sydd bellach yn cael ei ddenfyddio efo ystyr chydig yn wahanol (react) - oedd ar un adeg yn golygu 'ateb' yn ogystal â hynny, mwya tebyg.

Ymdreiddio, ymgilio, ymdeithio, ymwrthod, ymatal, ymweld, ymofyn, ymarfer, ymaros, ymestyn, ymsathru, ymroi, diymdroi, ymlâdd, ymgymeryd, ymgecru, ymrafael, ymollwng... Deud gwir, ma'n siwr fod posib rhoi 'ym' o flaen sawl berf a gweld ei fod, mwya thebyg, wedi bod yn cael ei ddefnyddio mewn oesoedd a fu. Ond ddim rwan - dim yn y rhan fwyaf o engreifftiau, beth bynnag. Dw i ddim yn gweld unrhyw bwynt mewn cadw at hen ffurfiau marw o eiriau'r Gymraeg fodern. Ac yn sicr, dw i ddim yn credu mewn trio atal plant rhag defnyddio'r Gymraeg lafar naturiol maen nhw'n ei ddefnyddio o ddydd i ddydd.

Iawn - mwya tebyg fod yr athrawon, yn ddigon diniwed, yn gwneud dim mwy na thrio egluro iddyn nhw be ydi Cymraeg cywir, a does 'na ddim llawer yn rong yn hynny(!). Ond mae o wedi gneud i mi feddwl, unwaith eto, am yr hyn dw i'n ei weld fel gorbwyslais ar Gymraeg 'cywir' yn y Gymru academaidd a'r sefydliad llenyddol Cymraeg. Dwi'n siwr fod rhai ohonoch chi'n gyfarwydd iawn â'r dadleuon ffyrnig a phedantig diweddar am safon iaith y Gymru gyfoes - o bobl ifanc yn siarad 'bratiaith', a 'llenyddiaeth amrwd ac ansafonnol' rhai o'n awduron mwyaf blaengar, i hyd yn oed yn drafodaeth anfarwol yn nhudalennau barn ac ar donfeddi Radio Cymru am y ffaith fod cyflwynydd radio profiadol yn galw ei westeion yn 'ti' yn hytrach na 'chi'! (Dim byd i gymharu a be fysa fo'n licio galw rhai ohonyn nhw, mae'n siwr!).

Beth bynnag, ro'n i'n darllan adolygiad Elin Llwyd Morgan o Y Maison du Soleil gan Mared Lewis, yn Barn, y dydd o'r blaen. Roedd hi wedi mwynhau'r nofel, ond roedd hi wedi ei chythruddo gymaint efo un mater ieithyddol fel y bu rhaid iddi gynnwys y canlynol, "Dyma nofel arbennig o rwydd i'w darllen, er i'r faux pas ieithyddol 'gwallt llwyd' godi 'ngwrychyn mewn un man. Gwallt brith ydi'r term Cymraeg cywir, nid llwyd!"

Hmmm...

Be sy'n gwneud 'term Cymraeg cywir'? Henadur academaidd a gafodd ei addysg yn hanner cyntaf y ganrif ddwytha, neu gynt? Rhyw eiriadur llychlyd â'i argraffiad cyntaf adeg y Rhyfel Mawr? Neu ai'r bobl sy'n siarad yr iaith heddiw?

Achos rhywbeth deinamig ydi iaith. Mae'n cael ei newid gan ei siaradwyr ymhob cenhedlaeth, wedi'i dylanwadu gan ddatblygiadau'r oes ac arferion cymdeithasol, o dechnoleg i dueddiadau diwylliannol. Dyna sut mae ieithoedd byw yn esblygu. Mae ystyron termau - a geiriau hyd yn oed - yn newid, ac mae dywediadau a ffurfiau newydd ar eiriau yn cael eu bathu, a thermau ac ymadroddion yn cael eu mabwysiadau o ieithoedd eraill. Ac mae'r cynnydd yn y gallu i ddarllen, a'r twf mewn addysg uwch yn golygu fod pobl yn llawer mwy hyderus a hyblyg yn y ffordd mae nhw'n siarad - sy'n cyflymu sgyrsiau a thalfyrru geiriau ar lafar ac, yn y pen draw, yn ysgrifenedig.

Dwi'n sgwennu llenyddiaeth sydd, ar y cyfan, yn llafar a 'hawdd ei ddarllen' (term ydw i'n gyfforddus efo, er y gall fod yn derm nawddoglyd wrth ddisgyn o'r gwefusau 'anghywir'), a dwi'n berffaith hapus i gynnwys termau estron a Gymreigiwyd, a'r ambell i air Saesneg sydd yn rhy gyffredin i adael i gymeriad arbennig beidio ei ddefnyddio. Ond mi ydw i'n trio cadw draw o idiomau Saesneg diangen sy'n treiddio i mewn i fy sgyrsiau heb i mi sylwi (a diweddu i fyny yn fy ngwaith sgwennu, fel sydd newydd ddigwydd yn y frawddeg yma rwan, er engraifft). Ond os ydi'r idiom yn un sydd wedi sefydlu ei hun yn ddiffael fel idiom mabwysiedig-Gymreig, ac yn idiom y byddai'r cymeriad yn bendant yn ei ddefnyddio yn yr achlysur hwnnw, mi wnaf ei gynnwys. Achos pobl sy'n bathu geiriau a thermau. Gan ddiystyrru bratiaith llwyr ambell gymeriad, be mae pobl yn ei ddefnyddio yn eang a naturiol, ar lafar, ydi 'Cymraeg cywir'.

Waeth i ni heb a rhoi bag plastig du dros ein pennau a gobeithio y gwnaiff bwgan mawr y diwylliant Anglo grymus, sy'n rhuo fel ffwrneisi Mordor dros y ffin, fynd i ffwrdd. Da ni'n sownd i'r lle yn ddaearyddol a chymdeithasol, yn anffodus, ac yn cyfathrachu efo'i drigolion a rhannu naw deg y cant o'n diwylliant poblogaidd efo nhw. Fel mae ieithoedd yn dylanwadu ar ei gilydd, felly, dydi o ddim yn syndod fod rhai idiomau ac ymadroddion Susnag yn mynd i gael eu mabwysiadu gan y Gymraeg. Tydi hynny ddim yn dweud na ddylem ymdrechu i gynnal ein ymadroddion ac idiomau ein hunain, yn enwedig os yw'r rhai newydd-fabwysiedig yn disodli rhai cynhenid. Ond yn yr ymdrech i gynnal difyrrwch unigryw ein iaith, dylid gochel rhag caniatau i'r bwlch rhwng y Gymraeg a realiti dyfu mor fawr fel y bydd yr iaith yn dieithrio ei hun oddi wrth ei siaradwyr ei hun (ac mae hyn wedi digwydd, yn fy nghenhedlaeth i). Yn yr ymdrech i gynnal 'purdeb ieithyddol' mae 'na linnell y mae'n beryg i ni ei chroesi. Ac o groesi'r llinnell honno fe gawn iaith fydd wedi ysgaru oddi wrth ei siaradwyr - iaith fydd yn cael ei gweld fel alltud ymysg ei phobl ei hun. Iaith sywddogol, iaith arwyddion, iaith ffurflenni, iaith awdyrdod, iaith deallusion, iaith academwyr, iaith cyfraith a threfn, iaith capal, iaith coleg, iaith y sefydliad, iaith llenyddiaeth, iaith barddoniaeth... iaith ysgol... ond dim ein "iaith ni."

Dim iaith ei siaradwyr cyffredin (er y byddwn yn defnyddio rhyw fersiwn answyddogol, israddol ohoni i gyfathrebu â'n gilydd) gan y bydd hi'n darllen, swnio ac ymddangos yn wahanol. Ac mae hynny'n rhywbeth ofnadwy o beryglus i iaith sydd mewn sefyllfa mor gymdeithasol fregus ag yw'r Gymraeg. Roedd llenyddiaeth Cymraeg i gyd mewn Cymraeg ramadegol gywir, safonnol 'ddiarth' pan oeddan ni yn yr ysgol uwchradd (1979-84), ac o'r herwydd, er ein bod ni'n teimlo'n deyrngar tuag at ein iaith yn wleidyddol a chymdeithasol, yn ddiwylliannol prin oedd ein diddordeb mewn unrhyw beth trwy gyfrwng y Gymraeg. O ran llenyddiaeth, wnes i ddim darllen nofel Gymraeg rhwng gadael yr ysgol ac i mi ddarllen Cyw Haul a Cyw Dôl, gan Twm Miall, tra yn y carchar yn 1992.

Cododd y naws lafar - fel yr hiwmor a phynciau cyfoes - yn y ddwy nofel yma flas am fwy o lenyddiaeth Cymraeg, ac mi ddarllenais a mwynheais nofel Geraint Vaughan Jones, Yn y Gwaed, oedd, er yn fwy safonnol, yn llawn acenion y medrwn eu clywed yn fy mhen, a'u hadnabod. Roedd 'na ddrws wedi cael ei agor gan y llenyddiaeth llafar ddarllenis i gan Twm Miall, a buan iawn ro'n i'n awchu am fwy, ac yn darllen gwaith llafar ei naws gan Eirug Wyn ac eraill. Roedd 'na berthnasedd newydd i'r Gymraeg i mi - oedd yn golygu y gallwn uniaethu â'r iaith ar lefel newydd, sef un diwylliannol, cyfoes. Mwya sydyn, roedd y Gymraeg yn fwy na chyfrwng cyfathrebu. Daeth mwy o werth iddi - a mwy fyth o achos i frwydro dros ei pharhad.

Mae na filoedd o bobol fel fi, cannoedd o'r un ysgol â fi yn nhref Gymreiciaf Gwynedd. Dwi wedi siarad efo llwyth sydd wedi dod ata i i son am hyn, ar ôl iddyn nhw ddarllen fy nofelau a chael yr un profiad ac a ges i wrth ddarllen Cyw Haul. Fel y peidiodd roc a rôl trwy gyfrwng y Gymraeg a bod yn ddiarth i ni, tydi llenyddiaeth Cymraeg ddim yn rhywbeth diarth rwan. Efallai bod y maes swyddogol Cymraeg yn dal i fod, ond o leia mae 'na wal arall wedi cael ei ddymchwel.

Mae 'na ddigon o ffactorau cymdeithasol a diwylliannol dychrynllyd o rymus yn tanseilio perthnasedd - a defnydd - y Gymraeg ymysg pobl ifanc a phlant y dyddiau hyn, felly dychmygwch y dinistr y gall gael ei achosi os y gwneir y Gymraeg ei hun ymddangos yn ddiarth i'w siaradwyr. A dyna lle dwi'n gweld y perygl posib os y parhair â'r duedd diymadferth tuag at snobyddiaeth ieithyddol ymysg y sefydliad academaidd a llenyddol. Os na fyddwn yn ofalus, gall gweithred mor bitw â beirniadu awdur am ddewis term cyfoes neu lafar am liw gwallt cymeriad mewn nofel, gyfrannu at broses o gwsg-gerdded yng nghysgod y snobs ieithyddol tuag at ynysu llenyddiaeth Cymraeg oddi wrth ei siaradwyr unwaith eto. Ac fe all doctrineiddio plant eu bod yn siarad Cymraeg anghywir wrth ddefnyddio'u geirfa Gymraeg naturiol - waeth pa mor ddiniwed y cymhellion - arwain at rhyw fath o 'Welsh Not' newydd, gwyrdroedig, ble mae iaith naturiol y plant yn cael ei stigmateiddio, a rhyw Gymraeg academaidd, 'hen ffasiwn' - diarth - yn cael ei 'stwffio i lawr eu gyddfau'.

Yn wyneb yr holl ffactorau allanol sy'n newid agweddau mewnol y genhedlaeth nesaf tuag at y Gymraeg, gall y math yma o ymgais ddiniwed-yr-olwg i gynnal 'purdeb ieithyddol' fod y gwelltyn fydd yn torri cefn yr iaith. Be sy'n drist o eironig yw mai o'r tu mewn, ac nid o'r tu allan, fydd y gwelltyn olaf hwn yn dod. Mae'r feddyginiaeth y mae'r Gymraeg ei hangen yn feddyginiaeth sydd angen y mesurau cywir a mwyaf gofalus. Gall fod yn beryglus iawn i iechyd y claf. Llwyaid yn ormod yn fan hyn, neu lwyaid yn y lle a'r amser anghywir, ac fe all ei chondemnio i farwolaeth poenus ac erchyll. Ac mae hyn i gyd yn dibynnu ar ddoethineb a phrofiad y doctor. Yn bersonol, byddai'n well gen i roi fy ffydd mewn doctoriaid sydd yn deall natur y claf, nid yn yr academwyr mewnblyg ac ynysig, sy'n methu'n lân a meddwl y tu allan i'r bocs.

Hogia'r Parc yn eu holau

"Mae'r hogia ar Paramount heno," meddai'r tecst ar y ffon nos Wenar dwytha. O'n i'n gwybod yn syth at bwy oedd o'n gyfeirio, felly fy ymateb cyntaf oedd, "cyfres newydd ta repeat, achos dw i newydd roi mis o notis wrth ganslo Sky bora 'ma!"

Doedd gan fy ffrind ddim syniad, ond doedd y clips oedd o wedi ei weld ddim yn rhai oedd o wedi'i weld o'r blaen. Doedd hynny ddim yn argoeli'n dda, achos mae o, fel finna, yn berchen ar y 5 cyfres gyntaf - a'r ffilm, a'r crusmas sbesial - ar DVDs DIY gawson ni ar eBay rywbryd, ac wedi gweld y chweched gyfres hefyd, pan gafodd ei dangos rhyw flwyddyn yn ôl.

Son ydw i, am y Trailer Park Boys. Cyfres gwlt o Ganada ydi hi, ac un o'r cyfresi gorau, mwyaf doniol a mwyaf anarchaidd (go iawn!) erioed i gael ei ffilmio. Mae'r cyfresi wedi cael ei ffilmio mewn dull spoof pry-ar-y-wal, ymhell cyn i sbŵffs tebyg ddechrau dod yn boblogaidd. Mae'n dilyn hynt a helynt criw o bobol sy'n byw ar trailer park (pan dydyn nhw ddim yn jêl, lle mae nhw'n mynd am eu gwyliau!) ac i fyny i bob math o gynlluniau gwallgo i wneud pres - y rhan fwyaf o'nyn nhw'n ymwneud â thyfu skunk, a'r cwbwl o'nyn nw'n anghyfreithlon (fel cidnapio mountain lion o'r enw Steve French, sy'n stônd o hyd oherwydd ei fod o'n byta'r cnwd ganja - a cheeseburgers - ac yn ffwcio Trevor, un o'r ddau greadur anffodus sy'n cael eu llusgo i mewn i schemes Ricky a Julian)....

Dw i ddim yn mynd i falu awyr mwy am y gyfres yma, dim ond eich cyfeirio ar y dudalen, ac i chi wylio Paramount 2 am 11pm (neu Paramount 2+1 am hanner nos) ar nos Wener i chi gael blas. Tydi ddim at ddant pawb. Mae'r hiwmor yn wahanol i be mae rhan fwya o bobol wedi arfar efo fo, yn dywyll ac afreolus, ac yn llawn alcohol, cyffuriau, iaith ffwcedig o ffycin gry, tor-cyfraith a thrais. Ond mae'r cwbwl lot yn hollol, hollol hilêriys, ac efo'r dyfyniadau gorau a mwyaf digri a glywch chi gan unrhyw gymeriadau teledu! Rhaid i chi wylio i ddallt be dwi'n feddwl.

Ta waeth, daliais i'r bennod y noson o'r blaen a sylwi ei bod hi yn newydd. Felly es i ar y safle wê, a gweld ei bod hi'n bumed pennod o'r seithfed gyfres! Fel y gallwch ddychmygu, roedd fy mêt a finnau, sydd wedi dilyn y cyfresi ers y tro cyntaf iddyn nhw ddarlledu ar ochr yma'r dŵr mawr, yn gobsmacd ein bod wedi methu pedair pennod heb wybod fod 'na gyfres newydd ar y gweill, hyd yn oed. Roedd yr hogia wedi snîcio i fyny arnan ni, a'n dal ni pan oeddan ni ddim yn sbio...

A wel, dyna ni - fel 'na mae'r petha ma'n digwydd. Ac o leia fydd y gyfres yma'n cael ei hail-ddangos ar Sky... Bôls - dw i newydd ganslo Sky! Ebay amdani felly ;-)